Om de zoveel jaar verliest de wereld haar hoofd over een nieuwe technologie. De koersen schieten omhoog, iedereen weet zeker dat het deze keer anders ligt, er stroomt veel te veel geld naar binnen, en dan klapt het. Wat volgt is een vast ritueel. Kranten vol wijsheid achteraf, sprekers die uitleggen dat de signalen er allang waren, beleggers die zweren het nooit meer te doen. Vrijwel niemand komt tien jaar later terug om te kijken wat die waanzin heeft opgeleverd. Daar zit juist het interessante verhaal, want bijna alles wat we vandaag vanzelfsprekend gebruiken is ooit betaald door mensen die zich schromelijk vergisten.
Het eerste vliegtuig ter wereld werd bijvoorbeeld betaald met een fietsbubbel. In april 1896 wijdde de Financial Times elke dag een hele pagina aan de koersen van fietsfabrikanten, want Groot-Brittannië was gek van de fiets. In achttien maanden tijd kwamen er 601 nieuwe fietsbedrijven bij, de koersen verdrievoudigden bijna, en eind 1898 was 73% van die waarde verdampt en ruim 70% van de bedrijven verdwenen. Wat bleef liggen waren kogellagers, kettingaandrijving, dun stalen buis en werkplaatsen vol mensen die op een honderdste millimeter nauwkeurig konden werken. In Dayton, Ohio hielden twee broers aan diezelfde rage een fietswinkel over, waarmee ze precies genoeg verdienden om hun vliegproeven te betalen. Bekijk de Flyer van 1903 van opzij en je ziet twee fietsframes, spaakdraad en fietskettingen.
Dit gebeurt bij elke technologie
De spoorwegen kregen hun manie rond 1845, elektriciteit veertig jaar later, radio in de jaren twintig, de personal computer halverwege de jaren tachtig, internet rond 2000, crypto in 2017 en nog eens in 2021. Vandaag is AI aan de beurt. Steeds hetzelfde ritme: een technologie die werkelijk iets nieuws kan, een verhaal dat harder rent dan de werkelijkheid, veel te veel geld, een pijnlijke klap, en daarna een decennium waarin de wereld rustig gebruikt wat er is blijven liggen. Zo’n bubbel is in mijn optiek geen ongeluk in het systeem. Het is de manier waarop een samenleving infrastructuur betaalt die geen enkel bedrijf in zijn eentje zou durven financieren.
De verliezen zijn iets anders dan ze lijken
Tijdens een bubbel wordt er weinig vernietigd. Er wordt vooral verplaatst. Tussen 1995 en 2000 ging er in Amerika zoveel glasvezel de grond in dat na de klap 85% tot 95% ervan ongebruikt lag te wachten. De investeerders gingen kopje onder, de kabel bleef liggen. Voor een boekhouder is dat een ramp, voor een samenleving een cadeau, en vrijwel iedereen kijkt alleen naar het eerste omdat de rekening en de opbrengst bij verschillende mensen belanden.
Datzelfde geldt voor al die omgevallen bedrijven. Rond 2000 verbrandden Pets.com en Webvan miljarden, terwijl niemand van tevoren wist wie het wél zou redden. Amazon verloor in diezelfde jaren meer dan 90% van zijn beurswaarde en werd daarna het bedrijf dat we nu kennen. Voorzichtig kapitaal financiert in zulke onzekerheid drie pogingen en kijkt de kat uit de boom. Een bubbel financiert er zeshonderd tegelijk, en precies daarin zit zijn nut. Achteraf roepen dat de meeste overbodig waren klopt exact en mist de kern volledig, want je weet pas welke overleven nadat de rest het geprobeerd heeft. Verspilling is geen bijwerking van zoeken. Verspilling is de prijs ervan.
De klap is niet het einde, maar de bezorging
Dit is het punt dat ik zelf het langst heb gemist. Zolang een bubbel loopt, is de nieuwe techniek duur en dus alleen voor de happy few. De crash maakt hem goedkoop. Toen de glasvezelmarkt instortte, zakten de prijzen voor bandbreedte met ongeveer 90%. Tegen de tarieven van 1999 had niemand ooit YouTube of Netflix kunnen bouwen. Die bedrijven bestaan bij gratie van het faillissement van hun leveranciers. De euforie bouwt het, de crash maakt het betaalbaar, de rest van ons gebruikt het.
Het meeste blijft in mensen zitten
Een fietsmonteur stopt niet met monteur zijn als het aandeel keldert. Kennis verhuist zijwaarts, van fiets naar motor naar auto naar vliegtuig, en ze neemt de mensen mee. Zo ging het ook in crypto, waar ik zelf middenin stond en vrolijk aan het enthousiasme heb meegewerkt. De tokengolf van 2017 haalde miljarden op en was anderhalf jaar later grotendeels dood. Wat overbleef waren niet de tokens. Het was een generatie bouwers die hun opleiding kreeg betaald door andermans speculatie, plus toezichthouders die eindelijk wisten waar ze naar moesten kijken. De stablecoins waarop grootbanken vandaag hun betalingsverkeer herbouwen, komen recht uit die puinhoop.
Dit werkt overigens lang niet bij elke zeepbel. Bill Janeway, veertig jaar durfkapitalist en daarnaast econoom in Cambridge, legt het onderscheid scherp neer. Gaat het geld naar iets nieuws en betalen mensen met eigen vermogen, dan verlies je veel en houd je iets over. Gaat het geld naar iets wat er al staat en is het geleend, zoals de Amerikaanse huizenmarkt rond 2006, dan blijft alleen de schuld achter. De vraag is dus zelden of iets een bubbel is, maar wat voor bubbel.
Terug naar vandaag
Een handvol bedrijven steekt dit jaar zes- tot zevenhonderd miljard dollar in AI, steeds vaker met geleend geld, en de Bank for International Settlements waarschuwt dat dit abrupt kan omslaan in jaren van stilstand. Die waarschuwing verdient uiteraard in mijn optiek serieuze aandacht. Twee dingen zijn tegelijk waar: er verdampt straks enorm veel geld, terwijl de rekencapaciteit, de kabels, de stroomvoorziening en vooral de opgeleide mensen gewoon blijven staan. De les van de glasvezel is dat die investeerders ongelijk hadden over het moment en gelijk over de richting. Dat verschil was hun faillissement en onze welvaart.
Stel jezelf dus een andere vraag dan de rest. Wat wordt er op dit moment voor jou gebouwd dat straks spotgoedkoop wordt? Heb je dan mensen in huis die er iets mee kunnen? Hoeveel verspilling accepteer je als prijs om erbij te mogen zijn? In een opbouwfase is verspilling geen falen, het is de prijs van een plek aan tafel.
Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.
Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.
Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.
