Het is goed om soms even stil te staan, zodat je later weer harder kan rennen. Dat is zo in het leven en was ook zeker het geval in de wondere wereld van cryptovaluta. Het afgelopen jaar was misschien wel het saaiste jaar ooit. De prijzen bleven constant gelijk en de media schreven enkel over rechtszaken. Maar op de achtergrond zijn veel mensen aan het voorsorteren voor 2024, wat weleens het meest succesvolle jaar voor cryptovaluta als Bitcoin kan worden. In dit artikel licht ik de cryptocurrency trends uit waarop ik dit baseer.

Eerst even terugblikken

Al jaren mag ik voor Frankwatching in de glazen bol kijken voor onderwerpen als cryptovaluta en blockchain. Sinds 2015 ben ik zeer actief in de sector met eigen bedrijven, bestuursfuncties, de organisatie van talloze events/meetups en veel schrijven, waarop ik altijd mijn verwachte trends baseer. Daarnaast heb ik voor dit artikel aan 24 thought leaders in Nederland en wereldwijd gevraagd naar hun favoriete trend van het komende jaar.

Vorig jaar schreef ik al in mijn trendartikel dat de cryptodroom voor velen voorbij leek, doordat de markt helemaal was ingestort. De totale omvang van de markt voor cryptovaluta’s zakte van $3 triljoen naar onder de $1 triljoen en er kwam veel negativiteit naar boven. Dit werd veroorzaakt door een aantal van de grootste bedrijven in de sector die later frauduleus bleken.

Maar dit soort ‘pullbacks’ zijn in mijn optiek gezond voor een sector zoals die van cryptovaluta. Het is inmiddels de 3e ‘bearmarkt’ die ik meemaak, en er gebeurden weer dezelfde dingen als de vorige keer. Veel onzin-projecten (en bijbehorende crypto’s) zijn grotendeels uit de markt gefilterd, op de achtergrond wordt er hard gebouwd aan gave oplossingen, en alle mensen die de boventoon voerden en er duidelijk voor de kortetermijnwinst inzitten, zijn in geen velden of wegen meer te bekennen. Dat kan je ook mooi zien in de analyses van Glassnode. De eigenaren van cryptovaluta die er het langst in zitten (soms al meer dan 5 jaar) hebben hun crypto’s nog. De mensen die er het kortst in zaten hebben hun crypto’s inmiddels weer verkocht voor Euro’s.

All in all, it can be argued that extreme apathy and boredom best describe the prevailing sentiment. – Glassnode

De bearmarkt

We zitten in de langste ‘bearmarkt’ ooit. De ‘hopium in de berenkuil’ bleef tevergeefs, zoals ik al voorspelde. Al een jaar lang zie ik talloze modellen die analisten gebruiken om hun voorspelling te onderbouwen dat de markt weer sterk gaat aantrekken, maar deze bleken elke keer weer niet te kloppen. Een van de hoofdoorzaken is en blijft in mijn optiek de wereldeconomie die er niet te best voor staat. Investeringen in alle sectoren blijven dan uit. Vooral in ‘high risk assets’ zoals cryptovaluta.

De meeste eigenaren van cryptovaluta focussen zich enkel op de prijzen ervan. Niet de achterliggende blockchain-technologie. Op dat vlak gebeurde wel onwijs veel het afgelopen jaar. Zoals ik al voorspelde: we gingen hier echt van ‘magic digital money for nerds’ naar bewezen nut en noodzaak. Blockchain, niet Bitcoin, is hier steeds meer het adagium. Talloze bedrijven en overheden zijn succesvol gaan werken met de technologie. Er komen steeds meer opleidingen hierin bij de Nederlandse onderwijsinstellingen en tientallen Nederlandse startups bouwen aan allerlei nieuwe technologische oplossingen.

Van rockstar naar gevangenisklant

Aan alle actoren in het Nederlandse ecosysteem voor cryptovaluta, merk ik dat iedereen zich voorbereid op volgend jaar. Het jaar waarin de meeste mensen verwachten dat de ‘stier weer gaat rennen’, er weer een zogenaamde ‘bullrun’ komt waarin de prijzen voor cryptovaluta naar nieuwe recordhoogtes stijgen. Dat komt omdat er 3 waanzinnig belangrijke ontwikkelingen gaan plaatsvinden die dit kunnen katalyseren.

Een fijne ontwikkeling, want het afgelopen jaar stond vooral in het teken van veel zeer wat uit de sector moest worden gehaald. Hét kernwoord hierbij: FTX. Tot de zomer van 2022 was dit een van de grootste bedrijven in de wereldwijde cryptovaluta-industrie. De oprichter mocht aanschuiven bij staatshoofden, kreeg investeringen van de grootste investeerders wereldwijd en werd door de grootte van het bedrijf op een vermogen geschat van $26 miljard.

Totdat de beurs in twee dagen tijd helemaal in elkaar stortte en er ongekende misstanden kwamen bovendrijven. Het werd het grootste boekhoudschandaal in de Verenigde Staten ooit en de rechtszaken tegen de oprichter en naaste medewerkers zijn op het moment van schrijven bezig. De instorting zorgde voor een ernstige knauw in het vertrouwen van investeerders in cryptovaluta. Een wereldwijde oproep voor nóg meer en strengere regulatie en transparantie.

Er gloort hoop aan de horizon

Gelukkig is inmiddels bekend dat veel geld (we praten over miljarden) is teruggevonden door de curatoren en dat de meeste gebruikers van de beurs, waaronder heel wat Nederlanders, hun cryptovaluta dus gewoon terugkrijgen. Ook al heeft het veel ellende veroorzaakt, denk ik dat het stiekem ook goed was dat het is gebeurd. Het wordt steeds duidelijker dat alle ellende draait rondom een handvol hoofdpersonen, met oprichter Sam Bankman-Fried in het middelpunt.

Het feit dat zij jarenlang enerzijds op zo’n massale schaal frauduleus konden handelen en anderzijds op handen werden gedragen door grote journalisten en nieuwsoutlets, investeringen krijgen van de meest gerespecteerde fondsen en dat er ook geen alarmbellen afgingen bij toezichthouders is misschien nog wel het ergste.

De acties van een handvol personen zouden niet de barometer moeten zijn voor de volledige cryptovaluta-industrie. Er wordt door honderdduizenden professionals en enthousiastelingen elke dag weer gewerkt aan het groeien, ontwikkelen en professionaliseren van de industrie.

1. De brug naar de grote jongens

By far de belangrijkste ontwikkeling komend jaar? De eventuele goedkeuring van een zogenaamde ‘Exchange Traded Fund’ (ETF). Daarmee wordt het voor grote investeerders ineens heel makkelijk om te investeren cryptovaluta zoals Bitcoin. Die hoeven dan niet zelf meer de crypto’s te kopen en bewaren, maar kunnen makkelijk via een derde partij in grote hoeveelheden hierin investeren. Sterker nog, voor de meeste grote investeerders is een ETF de énige mogelijkheid om te investeren in cryptovaluta.

Niet zomaar een partij, maar de grootste ‘asset manager’ van de wereld, Blackrock, met $3 triljoen aan beheerd vermogen, deed in juni het afgelopen jaar een aanvraag om zo’n ETF te mogen uitgeven. Er waren al tientallen andere partijen die aanvragen hebben ingediend in de afgelopen jaren, maar die zijn steeds afgewezen. Bij de 1400 eerdere aanvragen van Blackrock voor andere ETF’s (op bijvoorbeeld goud), werd 99.8% toegewezen. Daarnaast werd de Amerikaanse SEC, die hierop toeziet, recent teruggefloten door de rechter bij zo’n afkeuring. Het zorgt ervoor dat de opties die ze hebben om een dergelijke aanvraag alsnog af te keuren, snel afnemen.

Flight to quality

De CEO van Blackrock (Larry Fink) heeft cryptovaluta omschreven als een ‘flight to quality’ onder de huidige macro-economische omstandigheden. Iets wat gehoord wordt door grote investeerders, die al breeduit in de media hebben laten dat ze staan te trappelen om gebruik te gaan maken van deze ETF om zichzelf ook ‘bloot te stellen’ aan cryptovaluta als Bitcoin.

Een goedkeuring (ik verwacht in januari al) zorgt er voor dat Blackrock de Bitcoins ook daadwerkelijk moet kopen, waarvoor het zegt te investeren tegen haar grote klanten. Dat betekent, gecombineerd met het feit dat er maar een gelimiteerd aantal Bitcoins zijn, voor een ongekende prijsstijging. Het katalyserende effect van de marktpsychologie wat ik al leerde op de universiteit tijdens mijn studie finance, zorgt voor nog meer gekte. De prijzen gaan omhoog, wat nog meer (retail-)investeerders aantrekt, wat de prijs nog verder omhoog drijft. Het zou zomaar voor een recordprijs kunnen zorgen van cryptovaluta als Bitcoin, na de piek van $69000 twee jaar geleden.

Maar misschien nog wel het belangrijkste: het feit dat dit soort megagrote, zeer gerespecteerde partijen zich zo actief mengen in de industrie van cryptovaluta, brengt een ongekend niveau van legitimiteit en vertrouwen met zich mee.

2. Halve beloningen zorgen voor nóg meer enthousiasme

Normaal worden de meeste mensen niet blij als een beloning voor iets wordt gehalveerd. Binnen de wereld van cryptovaluta wordt de ‘halving’ van Bitcoin echter gezien als een van de belangrijkste momenten in de doorontwikkeling van de munt. Dit is een gebeurtenis die eens in de vier jaar plaats vindt en waarbij de beloning voor de zogenaamde ‘miners’ (de partijen die het netwerk van bijvoorbeeld Bitcoins in stand houden), wordt gehalveerd.

Zij ontvangen dus voor hun werk vanaf dat moment nog maar de helft van het aantal Bitcoins. Nu is dat bijvoorbeeld 6.25 Bitcoin, de vier jaar er voor 12.5 en vanaf de volgende halving nog slechts 3.125.

Historisch gezien, zie je bij elke halving hetzelfde patroon in de prijs. De halving komt na een periode van sterke daling en een ‘bearmarkt’, gevolgd door een rustigere periode van consolidatie en accumulatie. Een jaar na de halving zien we altijd een nieuwe ‘All Time High’ (ATH, recordprijs). De halving wordt nu eind maart 2024 verwacht en onderzoekers van Delphi Digital verwachten dat eind 2024 deze ATH kan worden bereikt.

Uiteraard is ook dit nooit zeker. Als we uitgaan van de ‘efficiënte markt theorie’ (je kan geen geld verdienen met informatie die publiek bekend is), zou dit allemaal al ingeprijst moeten zijn en zou de halving dus geen significant effect gaan hebben op het koersverloop van Bitcoin.

3. Cowboys gaan richting de uitgang

Er is in de crypto-industrie een gezegde, dat zegt dat er ‘twee wolven’ zijn binnen de industrie. Een geldwolf en een technologiewolf. Mensen die groot fan zijn van regulatie en mensen die het juist zo maximaal mogelijk proberen te ontwijken. Die laatste groep krijgt het steeds moeilijker, vooral met dank aan de Europese Unie.

Want na jarenlang hard werken door tientallen thought leaders in de Europese Unie, wordt de Europabrede wetgeving voor cryptovaluta, de MiCA, van kracht. Het heeft een ongekend effect op de meeste spelers in de industrie, van beurzen tot professionele adviseurs. Ook al zijn er veel critici die zeggen dat het innovatie hindert, zijn de meeste professionals in de industrie waar ik mee werk (including mijzelf) er ontzettend blij mee.

Het geeft alle spelers namelijk veel meer duidelijkheid van wat wel mag en wat niet. Niet alleen startups die bouwen, maar ook bedrijven die ermee willen werken en investeerders die er geld in willen investeren. De afgelopen jaren mocht ik werken voor zowel vier ‘family funds’ (beheermaatschappijen voor zeer rijke families) en grote institutionele partijen (zoals een pensioenfonds) en die gaven allemaal aan dat zij echt wachten met investeren in de industrie, totdat de MiCA van kracht is. Inmiddels hoor ik vanuit verschillende grote partijen terug dat zij inmiddels de voorbereidingen treffen om serieus actief te worden in de industrie.

Het zorgt namelijk niet alleen voor veel meer duidelijkheid, maar het filtert ook veel cowboys die het niet zo nauw nemen met regels, uit de industrie. De MiCA heeft bijvoorbeeld ‘transparantie’ als een van de hoofdpunten. Iets wat veel grote problemen in de afgelopen jaren, zoals bij FTX, had kunnen voorkomen. Zo zag ik de afgelopen tijd al heel wat discutabele bedrijven vertrekken naar tropische eilanden, waar het toezicht nihil is.

4. Steeds meer nut en vooral: noodzaak

Leuk, al die prijzen die misschien door het dak gaan, maar wat voor mij écht telt is en blijft de adoptie van de technologie. Je ziet echt een split in de crypto-industrie tussen de rijke, welvarende landen en ontwikkelingslanden. In de rijke, welvarende landen worden crypto’s voornamelijk als investering gebruikt, omdat we ze eigenlijk verder niet nodig hebben. De financiële systemen, waarmee we in een fractie van een seconde en vrijwel gratis een betaling kunnen doen, zijn gewoon top. Waarom zouden we nu iDEAL en Tikkie moeten inruilen voor Bitcoin?

Maar zoals ik wel vaker hier schrijf op Frankwatching: cryptovaluta maakt de grootste impact in ontwikkelingslanden. Daar gebruiken mensen crypto’s in hun dagelijkse leven, omdat hun eigen financiële systeem in elkaar is gestort, of omdat ze er simpelweg geen toegang toe hebben. Of omdat de overheid jouw bankrekening ineens blokkeert. Dat laatste gebeurde bijvoorbeeld in Nigeria, toen de overheid van dat land de bankrekeningen blokkeerde van de demonstranten. Maar niemand kan Bitcoin blokkeren, dus ontvangen de demonstranten donaties in Bitcoin, waardoor ze weer in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Iets wat de overheid van Nigeria in flinke paniek heeft gebracht.

Wereldwijde adoptie van cryptovaluta

Je ziet dit ook mooi terug in de ‘adoption index’ van het gezaghebbende bedrijf Chainslysis, wat vanwege al haar analyse-platformen een heel goed beeld kan geven over de wereldwijde adoptie van cryptovaluta. Welke landen zien we bovenaan? India, Vietnam en Nigeria. Ook in de top 5 staat Oekraïne, een ander mooi voorbeeld van waar crypto echt impact kan hebben. Er werd al voor honderden miljoenen Euro’s aan cryptovaluta gedoneerd aan de Oekraïense overheid, die het adres van haar crypto-portemonnee bekendmaakte. Doordat cryptobetalingen veel transparantie bieden, konden overheidsdiensten de crypto-portemonnee’s van de terroristische organisatie Hamas juist weer blokkeren.

Veel inwoners in ontwikkelingslanden gebruiken crypto niet als investering, die flink kan fluctueren, maar als stabiele manier van betalen. Iets wat je ook terugziet in de wereldwijde transacties. Meer dan 70% van alle transacties gebeurt namelijk inmiddels niet in de munten (zoals Bitcoin en Ripple) die flink in waarde kunnen fluctueren, maar zogenaamte ‘stablecoins’. Die behouden altijd dezelfde waarde (1 Tether is bijvoorbeeld altijd 1 Dollar waard), maar hebben wel de voordelen van crypto’s. De omvang van stablecoins is inmiddels groter dan Paypal en creditcard Visa.

5. Maar moeten we blij zijn met de grote jongens?

Grote jongens met veel geld die prijzen laten stijgen. Ik zie in talloze Telegram-groepen de cryptofanaten met Dollartekens in de ogen reikhalzend uitkijken naar dit moment. Er zijn ook grote bestaande bedrijven die bezig zijn met cryptovaluta. Een van de grootste banken wereldwijd, JP Morgan, verwerkt bijvoorbeeld $1 miljard dollar per dag met haar eigen JPM Coin. Omdat dit werkt via een eigen blockchain en ook niet vrij verhandelbaar is, heeft dit geen effect op de prijzen van cryptovaluta die wij kennen.

Ook X, het oude Twitter, zou grote plannen hebben met de integratie van betalingen met cryptovaluta binnen haar ‘super app’. Naast het versturen van Tweets, kan je dan ook makkelijk eten of een taxi bestellen en afrekenen met cryptovaluta. Het bedrijf gaat het al mogelijk maken om heel makkelijk aandelen en crypto’s te verhandelen. De grote voorliefde voor cryptovaluta van eigenaar Elon Musk zou volgens Forbes hiermee de app in een ‘geüpdate versie van Paypal’ kunnen omvormen. Musk heeft hier als mede-oprichter van Paypal uiteraard alle ervaring mee.

Maar ik heb ook wel zorgen over de plannen van de grote jongens. Paypal biedt bijvoorbeeld al de mogelijkheid om crypto’s te (ver-)kopen en wil nu ook een eigen ‘stablecoin’ introduceren. Maar een scherpe developer zag in de code dat Paypal makkelijk zaken kan wissen en blokkeren. Paypal krijgt hiermee de mogelijkheid om transacties te blokkeren en zelfs crypto’s uit wallets te halen.

Op naar een zonnig strand

We gaan echt een mega interessant jaar te tegemoet. Ik ben heel erg benieuwd of de drie grote ontwikkelingen die ik eerder heb voorspeld, ook echt het voorspelde effect gaan hebben. We moeten uiteraard niet de maco-economische ontwikkelingen meemaken. Cryptovaluta hebben bijvoorbeeld nog nooit een recessie meegemaakt. Dus wat voor impact gaat dat hebben op de markt?

Al zijn er ook genoeg experts die dit juist als positief zien. Veel cryptofanaten zien dat het huidige financiële systeem met zeer hoge schulden onder alle deelnemers (bedrijven, overheden, consumenten) simpelweg niet houdbaar is. Iets wat niet alleen consumenten en bedrijven, maar zelfs overheden in een faillissement kan schoppen. Bitcoin wordt vaak gezien als een ‘hedge’ tegen dit systeem en de afgelopen tijd zagen we ook al duidelijk dat er geen verband meer is tussen de prijsontwikkeling van traditionele aandelen en obligaties, en cryptovaluta.

Laten we hopen dat ik het volgende trendartikel kan insturen vanaf een tropisch strand! Ik houd de ontwikkeling ook het komende jaar vol plezier voor Frankwatching in de gaten.

Disclaimer: zoals altijd zijn dit mijn persoonlijke meningen en hebben deze op geen enkele manier betrekking op de bedrijven waarbij ik betrokken ben. Het is ook geen beleggingsadvies, maar puur informatieve informatie.

Jan Scheele

Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.

Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.

Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.

janscheele.nl

Deze maand viert McDonald’s het 40-jarige jubileum van de McNugget, door in de metaverse McNuggets Land te openen. Inclusief nugget-games en coupons voor gratis nuggets. De grootst mogelijke onzin, of geweldige marketing? De meeste organisaties die momenteel experimenteren of al actief zijn in de metaverse en zich richten op consumenten, doen dit voornamelijk voor marketingdoeleinden. De afgelopen tijd mocht ik aan verschillende projecten werken op dit gebied en deel in dit artikel 3 manieren om zelf marketing op te zetten in de metaverse.

Meta wist het al een aantal keren te doen, een ‘innovation trigger’ veroorzaken. Volgens de Gartner Hypecycle is dit:

Een mogelijke technologische doorbraak die de boel op gang brengt. Een vroeg proof-of-concept-verhaal, wat voor veel media-aandacht zorgt. Vaak bestaan er geen bruikbare producten en is de commerciële levensvatbaarheid onbewezen.

We zagen na de naamsverandering van het oude Facebook, dat ineens de wereld kennismaakte met het concept van auteur Neal Stephenson: ‘metaverse’. Elke professional die je vraagt, heeft een andere definitie van de metaverse. Voor mij is het een collectieve virtuele 3D-ruimte, waar de fysieke en digitale realiteit samenkomen. Waar een virtuele economie ontstaat en wat niet meer gedomineerd wordt door een handvol technologiebedrijven, maar het collectief.

Ook al wordt de metaverse soms nog wel eens doodverklaard, hetzelfde gebeurde met allerlei andere technologieën. Zoals elektriciteit, mobiele telefoon, computer, internet en Bitcoin. Het zal echter zeker nog 10 jaar duren voordat een dergelijke wereld ontstaat in mij optiek.

Toch zijn er volop organisaties bezig om een plekje te verwerven. Er zijn inmiddels 148 virtuele werelden actief en het aantal verkochte VR-brillen is verzestienvoudigd in de afgelopen jaren. Volgens McKinsey gelooft een kwart van de executives dat meer dan 15% van de omzet van hun bedrijven uit activiteiten in de metaverse zal komen.

Virtueel al volledig vaardig

Even afgezien van de triljoenen euro’s die Amerikaanse zakenbanken verwachten die er straks omgaan in de virtueel economieën als de metaverse volledig operationeel is, zijn er stiekem al heel wat consumenten die erin rondlopen. Op maandbasis gemiddeld al 400 miljoen, waarvan meer dan de helft onder 13 jaar en 84% onder de 18 jaar is.

Je ziet dit ook in de benadering van veel organisaties in de metaverse. Focus op Generatie Z. Deze jongeren, waarvan de oudsten inmiddels al 20 jaar zijn, zijn by far het meest op de hoogte van virtueel werelden, transacties en bezittingen hierbinnen. Vaak kunnen ze hier al vloeiend en vlekkenloos mee omgaan. Dat komt grotendeels door de gaming-sector. Hier zie je bijvoorbeeld bij het grootste gameplatform Roblox, dat twee derde van de 50 miljoen dagelijkse gebruikers, jonger is dan 16 jaar.

This too will pass. Or not?

Vind ik het gek dat veel organisaties nog niks binnen de metaverse doen? Zeker niet! Maar ik ga er wel vanuit dat de onderzoeken van partijen als Gartner kloppen. Binnen 10 jaar gaat het impact hebben op 95% van de organisaties. Metaverse is naar mijn mening een van de prominentste voorbeelden van de impact van digitale transformatie.

We zagen met web1.0 dat online marketing vooral gefocust was op het tonen van contactinformatie van een bedrijf. Bij het huidige web2.0 kwamen er ineens talloze nieuwe mogelijkheden bij, zoals de interactie opzoeken met (mogelijke) klanten en het gebruiken van persoonlijke data voor gerichte marketing.

Binnen web3.0 (waar ik hier eerder over schreef) gaan we nog een paar stappen verder. Als gebruiker kun je je echt helemaal onderdompelen in de virtuele wereld. Volledig onderdompelen, of een mooie mix maken tussen ons bestaan in de echte wereld en de virtuele.

Van nuggets tot Nike

Hetgeen dat altijd de meeste weerstand oproept, als ik over de metaverse spreek, zijn virtuele eigendommen. Binnen de gaming-wereld is dit al jaren de normaalste zaak van de wereld. Virtuele zwaardjes en schilden wisselen soms voor voor duizenden euros’ van eigenaar. Door de NFT-hype zijn ook veel niet-gamers hiermee in aanraking gekomen. Van virtuele kunstwerken tot concertkaartjes, uiteenlopende assets werden en worden ‘getokaniseerd’ (het eigendomsbewijs wordt op de blockchain-technologie gezet).

De makkelijkste manier om aan de slag te gaan met de metaverse, is met het maken van eigen virtuele items. Deze kan je dan weggeven of verkopen aan geïnteresseerden. Je ziet allerlei merken dit al doen, Heineken geeft een virtueel blikje Silver-bier weg, McDonald’s een virtuele burger, Coca Cola bijzondere virtuele goodies.

Het zijn zaken die voor generaties geboren voor ‘Z’ vaak nog niet te begrijpen zijn, maar bij de ‘Z-jeugd’ gretig aftrek vinden. Met het DressX-platform kan je dit soort giveaways volledig opzetten en distribueren.

Nieuwe businessmodellen

Moet je alles dan gratis weggeven? Zeker niet! Er zijn al heel wat bedrijven die hele nieuwe businessmodellen hebben ontwikkeld rondom de metaverse, geïnspireerd door de gaming-industrie. Daar gaat inmiddels al 75 miljard per jaar om in virtuele eigendommen. In het begin werden vooral unieke items verkocht (waar er maar één werd aangeboden), zoals een virtuele Gucci tas of chipsjas, tegenwoordig worden hele virtuele kledingcollecties vermarkt. Tommy Hilfiger lanceerde bijvoorbeeld de Tommy Parallel jeans-collectie.

Om deze verkoop makkelijker te maken, openden winkelketens als Bloomingdale’s en Wallmart al virtuele winkels. Niet alleen als marketingactie, maar ook heel praktisch om alvast een volgende stap te zetten in e-commerce. Hier zie ik ook echt hele gave mogelijkheden, net zoals Google dat momenteel doet binnen bijvoorbeeld zoeken.

Virtuele winkels kunnen straks in een split second de selectie van producten, de aanbiedingen en het design van de winkel automatisch laten aanpassen aan bijvoorbeeld de leeftijd en het koopgedrag van de bezoekende virtuele klant. Personalisatie ten top.

Belevenissen boven bezittingen

Verzamel belevenissen in plaats van bezittingen, dit leerde ik van mijn ouders en zie ik ook mooi terugkomen in de metaverse. Virtuele items zijn al heel goed om weg te geven, maar een echte virtuele experience aanbieden heeft nog veel positievere effecten. Onderzoeken laten het volgende zien:

Brand experiences have very positive effects on brand satisfaction, trust and loyalty. Subjective consumer responses that are evoked by specific brand-related experiential attributes in such settings. These subjective experiences are connections, experiences, memories and all the things that consumers feel about their products.

Eerder schreef ik al over de vele toeristische bestemmingen wereldwijd die er voor zorgen dat je een vakantie kan beleven vanaf de bank thuis. Ik zie de meeste organisaties vooral inzetten op een spelelement. Kleine spelletjes, waar je een virtuele goody kan winnen of bijvoorbeeld een coupon krijgt om in de fysieke wereld een prijs op te halen.

Brouwerij InBev sponsorde bijvoorbeeld een virtuele manege, waar je virtuele paarden kan fokken, opvoeden en verkopen. Sommige paarden gaan nu al voor $165.000 weg. Kledingmerk Vans heeft een virtueel skatepark ‘Vans World’ opgezet, waar bezoekers virtueel met elkaar kunnen skaten en met behaalde punten virtuele sneakers kunnen kopen. Daarnaast kan je jouw eigen virtuele skateboard helemaal customizen. De virtueel wereld trok al 100 miljoen bezoekers op het moment van schrijven.

Ook autobouwers openen de een na de andere virtuele experience. Eerder schreef ik al over Ford, wat niet alleen een virtuele garage opende, maar zelfs al patenten op virtuele auto’s aanvroeg. Skoda ging recent een stap verder, door in haar Skodaverse een waar virtueel fietsparadijs te ontwikkelen rondom de Tour de France.

Volgens de onderzoeken zien consumenten zich vooral actief binnen de metaverse, voor entertainment. Dat zien we ook terug in veel metaverse-ontwikkelingen momenteel. Disney heeft al patenten toegewezen gekregen om virtuele pretparken op te zetten. Warner Bros biedt met een van haar nieuwste films ‘The Flash’ een filmbeleving, gebaseerd op NFTs en AR.

Het zijn niet alleen volledig eigen werelden of volledig virtuele ervaringen, maar ook steeds meer innovatieve combinaties. Deliveroo heeft bijvoorbeeld in de populaire Nintendo-game ‘Animal Crossing’ een eigen game ontwikkeld, waarmee je als virtuele bezorger virtuele maaltijden kan bezorgen. Binnen de eerste uren na lancering, waren er al meer dan drie miljoen interacties met spelers.

Nike biedt de kopers van haar HO20 collectie een AR-beleving, waarmee je in een interactieve omgeving terecht kan komen met allerlei wilde beesten. Daarnaast verkocht het merk laatst virtuele schoenen binnen een van de grootste games van de wereld; Fortnite. En dit voordat de fysieke varianten überhaupt in de winkel lagen.

Unilever is ook al op allerlei manieren in de metaverse bezig met haar merken. Van de eerste metaverse-maraton, gesponsord door Rexona-deodorant, tot het Magnum metaversemuseum.

De billboards blijven

Advertenties blijven een belangrijk marketinginstrument. We zijn inmiddels gewend aan gerichte advertenties als onderdeel van social media. Dit zal zich binnen de metaverse nog verder ontwikkelen.

Je ziet al de snel toenemende omvang binnen games. Als je bijvoorbeeld door GTA loopt, wordt je overal verwelkomt met advertenties van McDonald’s en Pepsi. Inmiddels gaat er in-game adverteren al $32 miljard om op jaarbasis. In-game advertenties zijn echter vaak nog niet gericht, zoals op social media. Net als bij de eerste metaverse-advertenties zie je vooral nog platte virtuele billboards verschijnen.

Je kan hier zelf mee aan de slag door bijvoorbeeld gebruik te maken van NFT Plazas. Dit is een automatisch billboard ads-boekingsysteem, voor in een van de meest gebruikte metaversen: Decentraland. Je kan hier heel makkelijk zelf een billboard-advertentie inboeken, op basis van het aantal views. Een stap verder gaat interactief adverteren. Advertenties die reageren door zichzelf aan te passen aan bijvoorbeeld het gedrag van de consument. Hyperad is een platform waar je dit mee kan opzetten.

Ga er subtiel mee om

Onderzoekennaar in-game adverteren, laten zien dat agressief advertenties op de neus drukken echter een negatief effect kan hebben. Juist het subtiel verwerken van jouw merk in bijvoorbeeld een virtuele omgeving zorgt volgens onderzoek ervoor dat de koopintenties sterk stijgen.

Zijn het alleen platte advertenties? Nee. Steeds meer bedrijven maken gebruik van virtuele influencers. Inderdaad, de virtuele Enzo Knols. Die hebben soms ook al miljoenen volgers en een nog heel veel groter bereik. In de Verenigde Staten volgt meer dan 50% van de consumenten al tenminste 1 virtuele influencer.

Samsung maakte zo bijvoorbeeld gebruik van virtuele influencers Shudu en Miquele, om hun nieuwe Samsung Galaxy Z te promoten.

Maar marketing is meer dan alleen advertenties. Met gesponsorde content of zelfs hele virtuele omgevingen adopteren, kun je ook mooie resultaten boeken rondom merkbeleving. Het voorbeeld blijft Nike’s Nikeland, waar je onder andere 11 sporten kan beoefenen en producten kan bekijken. Maar ook mayonaisemerk Hellmann, dat een virtuele game heeft gesponsord rondom voedselverspilling. Spelers konden hun virtuele voedselafval  doneren, wat resulteerde in de donatie van 50.000 maaltijden aan de fysieke voedselbank.

Dit is nog maar het begin. Ik verwacht met de snel ontwikkelende technologie dat je binnenkort gericht kan gaan adverteren op bijvoorbeeld demografische kenmerken. Misschien nog wel meer; op emotie. Iets wat VR-brillen al kunnen aflezen en waar je dus nóg gerichtere marketing mee kan voeren volgens onderzoeken. De nieuwste VR-brillen houden hiervoor de pupilgrootte, hartslag en spierbewegingen bij.

Praten mag ook!

Bedien je met jouw organisatie een bijzondere community, die je zeker virtueel samen kan laten komen? Je kan naast spelletjes en een virtuele toonbank ook een virtuele ontmoetingsplek creëren waar jouw (mogelijke) klanten samen kunnen komen. Iets waar allerlei grote voetbalclubs zoals FC Barcelona en Manchester en clubs als Amnesia Ibiza al mee bezig zijn, maar ook steeds meer bedrijven.

Veilinghuis Sotheby’s lanceerde bijvoorbeeld het ‘Voltaire Art District’. Dit is een replica van het fysieke veilinghuis in Londen. In deze virtuele veilingplek word je welkom geheten door een virtuele veilingmeester en kan je in gesprek raken met alle andere virtuele bezoekers. De eerste resultaten zijn boven verwachting. Reden is dat het veilinghuis veel nieuwe doelgroepen mocht verwelkomen, die het normaal nooit in haar fysieke gebouwen ontvangt.

Spotify heeft een dergelijke virtuele wereld opgezet om muzikanten en hun fans samen te brengen.

Hoe te starten met de metaverse

Voordat je zelf virtuele nuggets gaat weggeven of een virtueel kampvuur gaat aansteken, is het belangrijk eerst uitgebreid voorwerk te doen.

• Analyseer wat vergelijkbare organisaties momenteel doen aan marketing in de metaverse en wat hier nog niet goed gaat. Er zijn in vrijwel elke industrie al goede usecases beschikbaar. Vaak bloggen bedrijven over hun ervaringen op de eigen website.
• Analyseer de doelgroep(en) die je wil aanspreken in de metaverse. Hoe ver zijn zij al op hun eigen ‘metaverse-reis’? Zijn ze al metaverse-native, of kunnen ze net een VR-bril opzetten? Of nog helemaal niet? Wat voor interesse hebben zij in virtuele activiteiten? Waarom zouden ze überhaupt komen?
• Moet er eventueel een link worden gelegd met iets in de fysieke wereld? Wat voor mogelijke impact heeft de virtuele marketing op fysieke acties, producten en diensten?
• Om niet gelijk helemaal ‘from scratch’ te beginnen… Kijk of je een metaversemarketingactie kan embedden in een bestaande, fysieke marketingactie. Als je bijvoorbeeld kleding verkoopt, maak dan virtuele varianten die je kan weggeven of verkopen. Organiseer je een lanceer-event? Probeer dan ook een virtuele variant (en dan bedoel ik echt 3D, geen Zoom / Teams!) aan te bieden, met additionele mogelijkheden.
• Neem de bestaande marketing-KPI’s echter niet 1op 1 over vanuit de bestaande, fysieke acties. Je begeeft je echt binnen een heel ander speelveld, met andere kanalen, verwachtingen en mogelijkheden.
• Neem het verhaal wat je wil vertellen onder de loep. Dat wat werkt op video en in een podcast, moet in de metaverse in drie dimensies worden verteld. Kan dat?
• Het is en blijft voor de meeste organisaties totaal onontgonnen terrein, dus zorg in het begin voor een snelle, doorlopende test- & leeraanpak. Leer elke week bij het experimenteren van de cijfers en reacties, om direct de mogelijke acties bij te sturen. De technologie verandert razendsnel, dus je metaversemarketingplan zou ook echt een ‘rolling strategy’ moeten zijn.
• Crowdsource ideeën! Ga niet alleen uit van die brainfarts waar je zelf of een consultant mee komt, maar gooi de vraag ook open binnen de hele interne organisatie of zelfs je community. Autofabrikant BMW doet dit bijvoorbeeld met haar Metaverse Supplierton.

Helaas ook metaverse-misbruik

De metaverse biedt ongekende mogelijkheden voor marketeers om hun doelgroepen op totaal andere manieren nog beter te bereiken. Helaas, er zijn ook nog genoeg uitdagingen. Er zijn niet alleen nog heel wat hindernissen te overwinnen op het pad naar massa-adoptie, criminelen zijn altijd super innovatief (en vaak de eerste gebruikers van nieuwe technologieën, zoals e-mail en Bitcoin) en voeren inmiddels ook allerlei misdaden uit in de metaverse.

Ook het misbruiken van de gebruikersdata, is voor de meeste gebruikers een grote zorg. Helaas is slechts nog maar 1.3% van de metaversen ook écht web3.0, de rest nog maar web2.0 based.

Maar net als dat de eerste dagen van social media ook niet perfect waren, zo kan je ook niet van de metaverse verwachten dat het gelijk vanaf het begin perfect is. We weten niet hoe de metaverse er precies uit zal zien, maar ik ben ervan overtuigd dat het de manier waarop bedrijven omgaan met hun klanten drastisch zal veranderen. Daarover nadenken kun je beter vandaag dan morgen gaan doen.

Jan Scheele

Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.

Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.

Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.

janscheele.nl

Na de Tweede Wereldoorlog werd in het Amerikaanse Bretton Woods een financieel-economisch akkoord gesloten tussen de economische grootheden. Het Amerikaanse plan won (koppeling van de Dollar aan goud) van het plan van een van de meest invloedrijke economen die we ooit gekend hebben, Keynes. Keynes wilde een wereldwijde bank met een wereldwijde munt, de Bancor. Dit systeem zou worden gebruikt voor de afwikkeling van internationale betalingen en om handelsoverschotten in toom te houden. Meer dan 75 jaar later lijkt het idee van Keynes weer op te bloeien met de lancering van de Worldcoin. In dit artikel alles over deze nieuwe munt.

Er zijn momenteel 180 erkende munteenheden in de wereld en vele duizenden andere geldsystemen. Van flessendoppen in Cameroon en ruimtevaartmunten bij de NASA, tot veel lokale initiatieven zoals Berkshares in de Verenigde Staten, Fureai kippu in Japan, Bus Tokens in Brazilie en de BijlmerEuro in Nederland.

Iedere ontwerper van een systeem zal zeggen dat zijn systeem het beste werkt, maar welk systeem is dat ook echt? Een onderzoek (pdf) onder 599 verschillende soorten van ‘gefaalde’ geldsystemen, toonde aan dat een derde is gefaald door het opheffen van de monetaire unie waarin het systeem werd gebruikt en een derde door oorlogen. Alleen al door de Tweede Wereldoorlog verdwenen 95 geldsystemen. De gemiddelde leeftijd van een geldsysteem is volgens het onderzoek 39 jaar, bijna precies de leeftijd van de hedendaagse Dollar, na het beëindigen van Bretton Woods in 1971.

One coin to rule them all

Sinds dat ik in 2015 actief ben in het web3-ecosysteem (alles rondom blockchain, crypto, DAO’s etc.), zie ik doorlopend scepticisme vanuit media. Maar dat is er altijd geweest bij nieuwe technologieën. Elke nieuwe technologie wordt gebruikt door criminelen, elke nieuwe technologie maakt in beginsel fouten en zorgt, naast een positieve, ook voor negatieve impact op onze maatschappij.

Zo kijk ik ook naar de Worldcoin, met een nuchtere blik wat voor positieve en negatieve kanten er aan zitten. Kijken we naar de twee belangrijkste oplossingen – een wereldmunt en een wereldidentiteit – dan zie ik voordelen die we als Westerlingen niet snel inzien, omdat we het simpelweg te goed hebben. Een vrijwel gratis betaalsysteem met Tikkie en iDeal heeft vrijwel elke Nederlander, net als een identiteitsnummer en bijbehorende ID-kaart.

Maar wereldwijd zijn er volgens de Wereldbank nog steeds 1,5 miljard mensen die geen toegang hebben tot het financiële systeem. Dit zijn vaak mensen die voor geld dat ze bijvoorbeeld naar hun familie in het thuisland willen sturen, makkelijk 20% transactiekosten betalen. Het kost inderdaad veel geld om arm te zijn. Daarnaast is juist toegang tot het financiële systeem de meest belangrijke factor om een land te ontwikkelen. Een onderwerp waar koningin Maxima zich druk mee bezighoudt.

Daarnaast zijn er volgens diezelfde Wereldbank ook nog steeds meer dan een miljard mensen die geen formele identiteit hebben. Geen identificatienummer, geen papier of bewijs dat je de persoon bent die je zegt te zijn. Nu zou je zeggen, als je niet wild gaat plassen of toch nooit buiten Europa vliegt, dan hoef je jouw identiteit niet te laten zien. Maar stiekem zijn er heel wat zaken waar je een identiteit voor moet kunnen overleggen. Stemmen, het openen van een bankrekening, in de zorg en talloze andere elementaire processen in onze maatschappij.

Proof of human

Ik vind het ook een interessant idee om te bewijzen dat je geen door AI-gegenereerde neppersoon bent. Een recent onderzoek van het Delftse DuckDuckGoose liet zien dat bij het aanvragen van een bankrekening bij de Rabobank, bij 80% van de aanvragen deepfakes door de gezichtscontrole heen kwamen.

Dat juist de persoon die de ‘killer app’ van AI (ChatGPT) bij het wereldwijde publiek introduceerde, nu met een nieuwe oplossing komt om een onderscheid te maken tussen mensen en machines, omdat hij van mening is dat AI vroeg of laat een groot gevaar gaat vormen voor de samenleving, is natuurlijk bijzonder.

Free money for everyone

Een van de hogere doelen van de Worldcoin is het opzetten van een wereldwijd systeem voor de uitgifte van een Universal Basic Income, een basisinkomen. We zagen een soort daarvan al tijdens corona, toen in Amerika nog papieren cheques werden verzonden en in Nederland we allerlei verschillende toeslagen konden aanvragen.

It’s an idea that appeals to a lot of people. If we have a society rich enough to end poverty, then we have a moral obligation to find out how to do that. – Sam Altman, oprichter Worldcoin

Rutger Bregman sprak op TEDxMaastricht al jaren geleden hierover. Hij gaf in zijn TED talk veel interessante onderzoeken en ideeën waarom zo’n UBI een heel goed idee zou zijn:

Irisscan

Om jezelf te verifiëren als echte mens, moet je jouw iris laten scannen door een zogenaamde orb. Een chromen bowlingbal, die met allerlei infrarood camera’s, sensoren en door AI aangestuurde neurale netwerken die dit binnen 2-3 seconden regelt. De bal werd ontworpen door de eerste designer die bij Apple werd aangenomen door hoofddesigner Jony Ive, Thomas Meyerhoffer.

Zelf maak ik vaak gebruik van Privium op Schiphol. Met een oogscan kom ik binnen een halve minuut door de douane heen. Daar zie ik de voordelen van het gebruik van biometrische gegevens. Toch zijn er veel kritische geluiden van experts, vooral over het feit dat al deze gegevens centraal worden opgeslagen. Een ‘honey pot’ voor hackers.

Don’t catalogue eyeballs. Don’t use biometrics for anti-fraud. In fact, don’t use biometrics for anything. – Edward Snowden

Aan de andere kant, er bestaat al zo’n systeem binnen het land met de meeste inwoners ter wereld: India. Hier hebben 99.9% van de volwassenen hun biometrische gegevens opgeslagen, voor het ID-systeem Adhaar. In het privacy statement van Worldcoin zie je ook terug dat de standaardinstelling voor gebruikers is dat er geen data worden opgeslagen.

De marketingactie die geactiveerde gebruikers gelijk beloont met een aantal Worldcoins, vind ik zelf briljant. Paypal heeft dit in het begin ook gedaan en volgens de oprichters was dit dé doorbraak voor massale adoptie. De naam voor het scanapparaat blijf ik wel bijzonder vinden: orb is een supercrimineel uit de Marvel-stripboeken. Maar misschien is dit wel een knipoog naar het traditionele financiële instituten en overheden, vanwege het disruptieve karakter van het project.

Het systeem zelf werd door een van de allerbelangrijkste mensen binnen de blockchaintechnologie, Ethereum-oprichter Vitalik Butherin, geroemd om de vele cryptografische elementen die het bevat om de veiligheid te waarborgen, zoals ‘Zero Knowldege Proofs’, waar ik hier eerder over schreef. Daarnaast ook de cyberpunk-elementen, zoals het wegsnijden van traditionele financiële instellingen uit het geheel en ook overheden vrijwel overbodig te maken.

Big tech breidt uit

Al die veiligheidsmaatregelen zorgen er wel voor dat de gegevens centraal moeten worden opgeslagen. Niet, zoals het altijd bij blockchaintechnologie bedoeld is, decentraal. Critici uitten dan ook hun zorgen over weer een Sillicon Valley-bedrijf, wat wereldwijd macht gaat hebben, onder een zogenoemde inclusieve vlag. De producten van Meta zijn bijvoorbeeld ‘gebouwd om mensen beter bij elkaar te brengen en sterkere relaties te vormen’, iets wat we met alle ervaringen in de afgelopen jaren uiteraard soms in twijfel kunnen trekken.

We zien meer van dit soort grote verschuivingen van taken die je normaliter bij een overheid verwacht naar ‘big tech’. Partijen als Amazon, Apple en Google storten zich massaal op de zorg en het onderwijs. Dit kan je eng vinden, vanwege steeds groter wordende macht. Aan de andere kant kunnen juist deze partijen met hun data zeer doeltreffende oplossingen aanbieden.

De eerste integraties zijn inmiddels al gelanceerd. Je kan met jouw Worldcoin ID al bijvoorbeeld inloggen op Twitter en ChatGPT. Daarnaast heeft het een integratie aangekondigd met Okta, een van de grootste spelers wereldwijd op gebied van online identiteit. De eerste twee miljoen gebruikers zijn geonboard en met het aanbieden van de ‘orb’ in 35 steden in 20 landen, zal dit aantal de komende tijd wel eens flink door blijven stijgen.

Een nieuwe revolutie op gebied van wereldwijde financiële inclusiviteit of toch weer een leuk geprobeerde eendagsvlieg? We gaan het de komende tijd zien!

Jan Scheele

Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.

Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.

Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.

janscheele.nl

Van AI tot blockchain, crypto en NFT’s, technologie heeft een enorme impact op de evenementenbranche. Het is ook bijna zonde om de veelheid aan handige, praktische en gave oplossingen niet in te zetten. In dit artikel deel ik mijn 10 favoriete AI- en blockchain-tools, die je gelijk kan inzetten voor jouw volgende event.

Na corona merk ik dat de eisen van zowel deelnemers als partners niet minder zijn geworden. De talloze apps die op de markt zijn, komen niet alleen tegemoet aan die toenemende eisen en verwachtingen, maar zorgen vaak ook voor het verbeteren van zowel de ervaring van de deelnemers, als de efficiëntie van de interne organisatie.

Leuker kunnen ze het maken en ook makkelijker. Met de snel stijgende kosten binnen de eventbranche en steeds grotere vraag naar personeel, kwam de veelheid aan platformen en apps die AI en blockchaintechnologie inzetten, als een welkome verrassing. Maar door de oneindige stroom aan whitepapers op LinkedIn en tools die worden aangeraden door collega-eventorganisatoren, weet ik soms niet waar ik moet beginnen met uitzoeken.

Rondom marketing zijn er gelukkig al allerlei goede artikelen hier op Frankwatching geschreven, over hoe je alles rondom het maken van marketingmaterialen, van nieuwsbrieven tot social posts, kan automatiseren. Voor de organisatie van events nog niet, dus deel ik een aantal tools waar ik zelfs positieve ervaringen mee heb.

1. Otter.ai / Fireflies.ai

Notulen maken van team-meetings is belangrijk om later te kunnen teruglezen wat er is besproken en besloten. Helaas merk ik dat niemand in het team echt zit te springen om te notuleren. Gelukkig kunnen Otter en Fireflies deze taak overnemen. Eventueel met een handmatige tekstuele edit aan het eind, zorgen ze voor een goed automatisch gegenereerd verslag.

2. Sched

Voor het plannen, promoten en uitvoeren van een event, kan Sched heel wat werk uit handen nemen door talloze automatiseringen. In de hele ‘klantreis’ van een event, kan het platform veel handwerk schelen door processen met behulp van AI slim te automatiseren. Vooral de automatische planningsfunctie voor het indelen van sessies is erg fijn en scheelt veel tijd!

3. Zoho

Er zijn oneindig veel CRM-pakketten op de markt, maar Zoho is echt specifiek gemaakt voor events met veel AI-functionaliteiten. Vooral allerlei slimme toepassingen rondom het stroomlijnen van zaken als ticketverkoop en het beheren van sponsoren en partners, scheelt heel veel werk.

4. GUTS

Waarom zou je een event ticket op de blockchain zetten? Omdat je daarmee ticketfraude en oneerlijke doorverkoop kan voorkomen. Jochem Meijer, Guus Meeuwis en allerlei grote congressen wereldwijd, maken al gebruik van deze Nederlandse oplossing. Je kan het eventueel uitbreiden met een optie om het ticket ook te combineren met een event NFT. Dit is een POAB, waar ik hier eerder over schreef.

5. OpenWater

Toen ik vroeger de TED-events organiseerde, kreeg ik makkelijk honderden aanvragen per jaar binnen van mensen die graag bij ons wilden komen spreken. Ook bij events die ik vandaag de dag organiseer, stroomt de mailbox vol met dit soort aanvragen. Je kan dit in mijn optiek dan ook beter gelijk duidelijk communiceren hoe je hiermee omgaat en met een tool als OpenWater ook meteen automatiseren. Het platform helpt met hele slimme AI, om op basis van jouw eigen filters, een selectie te maken. Handig voor als je nog sprekers ideeën nodig hebt!

6. Nifty

Ook al is het wat rustiger geworden op de NFT-markt, er is nog nooit zoveel ontwikkeling geweest op gebied van organisaties die de technologie adopteren en ze ook uitgeven.

Zelf geef ik ze ook op bepaalde events weg aan bezoekers. Vooral de events die over technologie gaan of een jong publiek trekt, zijn ze populair. Nifty is een heel fijn platform, waar je makkelijk een NFT-collectie kan maken en distribueren. Eventueel zoals events als Coachella ook doen, zelfs verkopen. Weer een mooie extra inkomstenbron!

7. Leto

Ook weer een AI-pareltje van Nederlandse makelij. Veel organisaties (zoals de Nederlandse ministeries) verbieden hun werknemers om ChatGPT te gebruiken, omdat ze bang zijn dat eigenaar OpenAI misbruik maakt / gaat maken van de data. Daar springt deze tool mooi op in, aangezien het enkel werkt met jouw eigen dataset. Je kan hier dus allerlei informatie over jouw event invoeren en het daarna aanbieden als een chatbot aan de bezoekers. Ik heb het laatst op een event met 700 bezoekers gecheckt en het werkte perfect!

8. KRED

Tasjes met pennen en pepermuntjes zijn uit, virtuele goodybags zijn in. Wil je dan gelijk opvallen, dan geef je jouw gasten een NFT-giftbag. NFT.KRED biedt deze dienst volledig aan als whitelabel.

9. Konduko

Data is macht. Vooral van bezoekers. Maar vooral ook van de doorlopende interacties. Iets waar ik van merk dat sponsoren / partners dit ook megainteressant vinden. Konduko brengt deze data samen en zorgt daarnaast voor talloze realtime analyses en zelfs voorspellingen. Als je dit goed inricht en je het ook tijdens een event strategisch gebruikt, dan kan het op allerlei vlakken het event echt naar een hoger level tillen.

10. ChatGPT

ChatGPT is al bekend, maar wordt in mijn optiek nog vaak niet goed gebruikt. Laatst tijdens een sessie met eventorganisatoren hoorde ik de meest prachtige voorbeelden over hoe collega’s ChatGPT inzetten voor bijvoorbeeld het ophalen van ideeën voor sprekers, locaties en sponsoren.

En daar zelfs ook al succesvol mee sponsoren hadden binnen gehaald, van het krijgen van een idee tot het laten schrijven van een goede e-mail en het maken van een ‘pitchdeck’. Denk ook aan het krijgen van ideeën voor de fotograaf om foto’s van te maken, een opzet te maken van surveys achteraf, vragen die je sprekers kan stellen op het podium en veel andere elementen op de dag zelf.

Enkele nadelen

Hoewel AI- en blockchain grote voordelen kunnen bieden voor evenementen, zijn er ook enkele potentiële nadelen die organisatoren in gedachten moeten houden. Het implementeren van sommige tools kan soms heel wat tijd en geld kosten. Ook het privacy-aspect moet je niet vergeten. Daarom is het belangrijk om van te voren goed te kijken wat voor gegevens je gebruikt of gaat gebruiken binnen het platvorm van de bezoekers en dit ook duidelijk te communiceren.

Ik zie echt geweldige voordelen van het gebruik van de verschillende AI- en blockchain platformen in de organisatie en uitvoering van een event. Van het personaliseren van een programma en content, tot realtime inzichten en reageren op vragen en verzoeken van gasten.

Met de verregaande data-analyses en voorspellingen kan een event een stuk efficiënter, beter, goedkoper en veiliger worden georganiseerd. En dat voor alle stakeholders: bezoekers, partners, sponsoren en de organisatie zelf. Doordat steeds meer oplossingen ook heel simpel in te richten zijn en je dus geen kennis hoeft te hebben van de technologieën, kan je je vooral gaan afvragen waarom je niet gelijk gaat kijken naar de mogelijkheden.

Jan Scheele

Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.

Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.

Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.

janscheele.nl

De verrijking van het internet blijft maar doorgaan, met zaken als videobellen en generatieve AI. Helaas worden de negatieve effecten ook steeds duidelijker. Deze geven veel voedingsbodem voor de volgende generatie van het internet, Web3. In dit artikel de laatste ontwikkelingen op dit gebied.

Afgelopen maand vierde het wereldwijde web de 30e verjaardag. Van krakende inbelmodems tot Napster, van de eerste e-mail tot Wikipedia; de talloze bijzondere ontwikkelingen herkennen veel mensen vast nog wel.

Stijgende lijnen

Bij veel ontwikkelingen kijken we naar prijzen van aandelen en cryptovaluta. De prijzen naar beneden? Dan wordt de technologie al snel als ‘dood’ gemarkeerd en is het niet meer interessant voor de media. Maar als je naar kijkt naar activiteit van ontwikkelaars en gebruik en interesse vanuit het publiek, dan zie je op gebied van Web3 alleen maar stijgende lijnen.

We leven wat dat betreft ook in een heel gekke tijd. Het vertrouwen van de maatschappij in elkaar, de politiek, bedrijven, pers en andere belangrijke onderdelen staat op een historisch dieptepunt. Aan de andere kant is het nog nooit zo makkelijk geweest om iets gratis te leren via YouTube, te maken via Midjourney en te verkopen via NFTs.

In iets meer dan 15 jaar is het Web3-ecosysteem uitgegroeid naar 425 miljoen gebruikers, zijn 40% van de bekendere bedrijven wereldwijd bezig met de technologie of hebben deze al succesvol geïmplementeerd. Toen ik in 2015 begon te schrijven over de technologie, ging het vooral over Bitcoin. Op dit moment hebben de ontwikkelingen binnen de technologie, zoals NFTs, DAOs, DeFi en Metaverse inmiddels ook alweer talloze subontwikkelingen.

Het breedband-momentje

Zoals we ook met andere technologieën zagen; het vergroten van de snelheid van de werking er van, zorgde vaak voor meer adoptie en gebruik. Denk maar aan het internet, hoe we van inbellen naar supersnelle fibers zijn gegaan waar je op de telefoon mee kan streamen.

Niet alleen veiliger en sneller, maar dat blockchain-technologie decentraler is worden is ook een belangrijk onderdeel. Als we kijken naar de basis van waaruit de technologie is ontstaan, dan is dat een decentrale gedachte. De macht weghalen bij overheden en financiële instellingen en deze in handen leggen bij de consument. Helaas heeft de technologie hier nog vaak te maken met het ‘blockchain-trilemma’.

Volgens oprichter Vitalik Buterin van de op een-na grootste blockchain, Ethereum, zorgt dit trilemma er voor dat je eigenlijk nooit alle drie de aspecten kan scoren. Als een project zich concentreert op schaalbaarheid en veiligheid, zal het moeite hebben met de decentralisatie. De veiligheid zou dan bijvoorbeeld door een centrale partij gewaarborgd worden, waardoor de blockchain niet decentraal genoeg is. Maar wordt er gekozen te concentreren op schaalbaarheid en decentralisatie, dan wordt de blockchain minder veilig.

Schaalbaarheid en snelheid

Inmiddels wordt er hard gewerkt om ook voor blockchain te zorgen voor een breedband-momentje. Niet alleen op gebied van schaalbaarheid, maar bijvoorbeeld ook snelheid. In het begin werd veel kritiek geleverd op de snelheid van de blockchain van Bitcoin, waarmee het doen van een transactie uren kan kosten.

Want door de technische bouw kan deze blockchain nog maar steeds 3 tot 7 transacties per seconde verwerken. Toen het vroeger vooral door een paar technische enthousiastelingen werd gebruikt was dat niet zo’n probleem. Maar nu zelfs landen Bitcoin als wettig betaalmiddel invoeren, neemt het aantal transacties razend snel toe.

Optimistisch rollen

Ontwikkelaars hebben gezorgd voor een geweldige schaalbaarheid van blockchains. Voor de blockchain van Bitcoin werd het zogenaamde ‘Lightning network’ geintroduceerd. Voor Ethereum worden aan de lopende band nieuwe updates van de blockhain gelanceerd. De meest recente oplossing is ‘Optimistic Rollups’. Hierbij worden meerdere transacties gebundeld, oftewel “opgerold” in één transactie en geplaatst op een andere blockchain.

Alle controleurs van de transacties, de zogenaamde ‘validators’, nemen ‘optimistisch’ aan dat alle gebundelde transacties geldig zijn. Zij hebben één week de tijd om alles te controleren op frauduleuze transacties. Dit zorgt voor een geweldige schaalbaarheid, met deze oplossing kunnen er 200 tot 2000 transacties per seconde verwerkt worden, terwijl de oorspronkelijke Ethereum momenteel 10 transacties per seconde kan verwerken.

En het energieverbruik? Van Ethereum is dat zo hard gedaald na alle software-updates, dat het nu nog maar 0.001% van het jaarlijkse energieverbruik van YouTube inneemt.

Nul kennis van zaken

Privacy is en blijft een onderwerp dat steeds belangrijker wordt. Vooral in technologie. Daarom is een van de belangrijkste ontwikkelingen van het moment in mijn optiek de ‘Zero Knowledge’. Dit bestond technisch gezien al ver voordat blockchain ontstond, maar het wordt momenteel breeduit door bedrijven en banken toegepast, in combinatie met blockchain.

Een voorbeeld is dat je bij de autoverhuur wil bewijzen dat je ouder bent dan 25, maar niet je hele identiteit wilt laten zien. De ‘Zero Knowledge’ zorgt ervoor dat je dan aantoont dat jij ouder bent dan 25 jaar, zonder je leeftijd te laten zien. Dit is een simpel voorbeeld, maar er zijn inmiddels oneindig veel mogelijkheden die de privacy van de consument alleen maar heel erg versterken.

Samen sterker

De razendsnelle opkomst van generatieve AI, zoals ChatGPT en Midjourney, zou volgens deskundigen slecht nieuws zijn voor blockchain-technologie. Deze zou investeerder en gebruikers ‘afleiden’ en juist AI laten gebruiken, in plaats van blockchain. Ik zie juist een hele mooie synergie ontstaan tussen beide.

De afgelopen maanden zijn allerlei mooie start-ups ontstaan, die slim een combinatie maken van beide technologieën. Ze maken vaak gebruik van de ‘tokenomics’. Dit is een een blockchain-beloningsysteem om hun ecosysteem te runnen, de decentrale manier van data opslaan op de blockchains en AI-toepassingen om bepaalde dingen op de voorkant te laten werken.

Een AI-mentor

Maar ChatGPT is bijvoorbeeld ook heel handig gebleken in het checken van fouten in de code van zogenaamde ‘smart contracts’ op de blockchain. AI kan deze slimme contracten ook automatisch aansturen, door te werken met voorspellingen die het maakt. Het grootste cryptovalutaplatform van de wereld, Binance, heeft ChatGPT geïntegreerd en biedt een ‘AI-mentor’ aan om de gebruikers te onderwijzen.

Maar misschien nog wel het belangrijkste: blockchain zou de bias bij AI kunnen voorkomen. Het kan helpen om de herkomst en transparantie van de data die de AI gebruikt te waarborgen. De oorsprong van de data die worden gebruikt om AI-systemen te trainen wordt volledig in kaart gebracht, waardoor transparantie in het informatieverzamelings- en aggregatieproces wordt gegarandeerd.

Voorbij de hype

In korte tijd kon je er niet meer om heen, nu lijkt het alsof ze niet meer bestaan als je traditionele media leest. De ongekende wereldwijde groei van NFTs op gebied van zowel verkochte aantallen als omzet.

Laatst organiseerde ik een meetup met een aantal thought leaders uit de NFT-scene. Wat volgens deze experts voor de volgende stap gaat zorgen? Het moment dat mensen een NFT niet meer simpelweg zien als een JPG-bestand met een duur prijskaartje. Van games en eventtickets tot muziek en vastgoed; het zijn sectoren waar volop al wordt gewerkt met NFTs en waar echt het verschil wordt gemaakt voor de gebruiker.

Hier zie je heel duidelijk, wat Tim Walters, hoofd Web3 bij de Volkswagen Groep zo mooi omschrijft:

We don’t need 10 other big brands entering the space with NFT drops. We need to connect to the real life of our customers and deliver real life experiences and products.

De totale beleving

Denken als organisatie vanuit de consument, niet vanuit de strategie rondom loyaliteit, marketing of digitalisering. Ik gebruik Spotify om ‘mp3tjes’ te luisteren. Niet omdat ze gaver zijn dan cd’s, maar omdat het veel makkelijker en fijner werkt. Het maakt mij niet uit hoe streaming werkt, het gaat om de totale beleving die vele malen beter is dan de manier hoe we vroeger muziek luisterden.

De meest succesvolle NFTs van het moment zijn dan ook oplossingen die veel waarde brengen voor de consument.

Facebook is recent gestopt met NFTs binnen Instagram, maar het grootste e-commerceplatform van de wereld (Shopify, verantwoordelijk voor 10% van de wereldwijde e-commerce) heeft het recent mogelijk gemaakt om ze te verhandelen. Spotify doet dit voor de artiesten op het platform. De grootste ticketverkoper van de wereld (Ticketmaster) is begonnen met het aanbieden van zogenaamde ‘token gated ticket sales’, waarmee artiesten allerlei exclusieve extra’s aan hun fans kunnen bieden zoals VIP-toegang en bijzondere content.

Van ‘Magic Internet Money’ naar ‘Magic Internet JPEGs’

Er werden afgelopen maand alleen al 1.4 miljoen NFTs verkocht. Sinds het ook mogelijk is om NFTs op de Bitcoin-blockchain te ‘minten’ (maken), zijn er al meer dan 2 miljoen gemaakt. Dit proces noemen we ook wel ‘inscription of ordinals’, wat de volgnummers (ordinals) op het Bitcoin-blockchainnetwerk koppelt aan een digitale bezitting (inscription). Denk bij de digitale bezittingen aan de beruchte apenplaatjes Bored Apes. Je kan hier zien hoe de ordinals eruit zien.

Deze digitale bezittingen worden direct op de blockchain bewaard. Dat is uniek, want bij normale NFTs worden ze er buiten bewaard, vaak op het zogenaamde IPSF. Niet iedereen is trouwens blij hiermee. Veel diehard Bitcoin-liefhebbers vinden Bitcoin puur een betaalnetwerk en daarom niet geschikt voor het opslaan van digitale eigendommen. Wie er wel blij mee zijn, zijn de ‘miners’ die het Bitcoin-netwerk onderhouden. Zij krijgen per ‘inscription’ betaald en zien dus vooral een nieuw businessmodel.

NFTs het populairst voor organisaties

Als je kijkt naar de verschillende elementen van Web3 (crypto, NFTs, DeFi, DAOs) dan zie je dat NFTs nog steeds met afstand de populairste tak van sport is voor organisaties.

Met alle nieuwe collecties en oplossingen, kan de markt in 2030 volgens voorspellingen naar $230 miljard uitgroeien. Toch is er ook steeds meer discussie over wat een NFT nu eigenlijk is, vooral door wetgevers. In de Verenigde Staten heeft recent een rechter de razendpopulaire ‘NBA TopShots’ (waar ik hier eerder over schreef) als ‘aandeel’ bestempeld. Iets wat de uitgifte en handel veel complexer kan maken.

Bedrijven bestormen de Metaverse

Microsoft-oprichter Bill Gates voorspelde een jaar geleden dat we over een jaar de meeste zakelijke afspraken in de Metaverse laten plaatsvinden. Zo snel zie ik het momenteel niet gebeuren, maar ik zie wel dat organisaties de kroon spannen als het gaat om praktisch inzetten van Metaverse. Soms richting hun klanten, maar vooral voor eigen, intern gebruik.

Virtuele tweelingen van vliegtuigen, fabrieken en omgevingen worden in rap tempo ontwikkeld voor allerlei toepassingen. Niet alleen grote bedrijven als Boeing, KLM en Heineken, maar ook Nederlandse overheden als de Politie en Defensie. Vaak voor het trainen van personeel, wat volgens de organisaties veel tijd en geld bespaart in VR in plaats van fysiek, maar ook om storingen in productieprocessen te signaleren en scenario’s uit te testen.

Dit verhoogt de productiviteit en efficiëntie, verhoogt de veiligheid en maakt industriële sectoren die nauwelijks bekend staan om hun wendbaarheid, een stuk flexibeler.

Ook neemt het aantal praktische toepassingen voor consumenten toe. De afgelopen tijd ben ik met een handvol bestemmingen in Nederland bezig geweest om te kijken of je onderdelen van de bestemming ook in de Metaverse kan aanbieden. Als virtuele kopie, zoals Madrid en Denemarken doen, om een voorproefje van een rondleiding te geven. Zoals Thomas Cook dat doet of zelfs een hele nieuwe bestemming virtueel te ontwikkelen.

Richting het hoogtepunt van de hype

Net als met andere technologieën zitten we met de Metaverse volgens de Gartner Hype Cycle in de ‘peak of inflated expectations’; waar we richting het hoogtepunt van de hype gaan. Net als bij NFTs, zie je bedrijven die na grote investeringen en plannen de handdoek in de ring gooien. Denk aan Disney, dat haar hele Metaverse-team de laan uit heeft gestuurd. Vooral omdat experimenten niet succesvol waren, te kostbaar zijn of omdat ze het simpelweg nog te vroeg vinden om de technologie te omarmen.

Wat ik belangrijk vind om te onthouden, is de uitspraak van de ‘bedenker’ van het woord Metaverse, de futuroloog Neil Stephenson:

There won’t be a metaverse that is used by millions of people until it contains experiences that millions of people find worth having, and making those experiences is quite difficult.

Ook al is er veel kritiek op bedrijven die de technologie vooral inzetten als handig PR-instrument, ik blijf erg gecharmeerd van dit soort acties:https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=7153860653873623874&li_theme=light

Overuren bij overheden

Met alle gedoe rondom cryptovaluta in het afgelopen jaar, zijn veel overheden in de hoogste versnelling gaan werken aan wet- en regelgeving rondom blockchain en cryptovaluta. Volgend jaar zal er verregaande wet- en regelgeving in Europa in werking treden rondom cryptovaluta, de zogenaamde MICAR. Dit gaat veel duidelijkheid geven aan ontwikkelaars, gebruikers, investeerders en handhavers.

Maar ook op gebied van blockchain zien we goede ontwikkelingen ontstaan, vooral in Europa. De Europese Commissie lanceerde recent een ‘Sandbox Project’ om het potentieel van blockchain-technologie in een veilige en gecontroleerde omgeving te gaan ontdekken. Deze Europese zandbak zal vooral gericht zijn op toepassingen rondom digitale identiteit (waar ik eerder over schreef), het management van toeleveringsketens (waar ik eerder over schreef) en het certificeren van documenten.

Nog veel onbekende mogelijkheden

Het is een goede ontwikkeling. Vooral ook voor ambtenaren om te zien hoe de technologie echt werkt en waar deze impact kan hebben. Ik merk in de gesprekken die ik met ambtenaren op alle mogelijke niveaus in Nederlandse overheden heb, dat blockchain-technologie vaak wordt gezien als ‘Bitcoin’. Hiermee vallen negatieve associaties rondom criminaliteit en energieverbruik samen. De talloze andere mogelijkheden, die recent nog prachtig zijn samengevoegd in het rapport ‘Decentrale Overheid’, zijn totaal niet bekend.

Duizenden eigenaren tegelijk

De technologische ontwikkelingen gaan dan ook ontzettend snel. Als vroeger een fysiek kunstwerk werd verkocht van een nieuwe eigenaar, dan was het makkelijk om te kijken naar de geldende wetten en belastingen. Maar zoals het rapport “The tokenisation continuum” van de ‘bank der banken’ BIS zo mooi omschrijft; tegenwoordig hebben we een digitaal kunstwerk (NFTs) wat eigendom is van duizenden eigenaren tegelijk (fractioneel eigenaarschap). Deze eigenaren zijn over de hele wereld woonachtig. Ze hebben hun rechten ondergebracht in een decentraal georganiseerde organisatie (DAO, waar ik eerder over schreef). Leuker wordt het wel, maar makkelijker absoluut niet.

Overheden zijn niet alleen reactief met wet- en regelgeving aan de slag, ze werken zelf ook aan allerlei gave implementaties. Net als 93% van de westerse centrale banken, wordt in India ook hard gewerkt aan een eigen Central Bank Digital Currency (CBDC, waar ik eerder over schreef). Volgens de architecten hebben tijdens een testronde al meer dan 1 miljoen mensen gebruikgemaakt van deze digitale centrale bankenmunt. De testronde van de CBDC van Frankrijk werd heel recent minder goed ontvangen, analysten spraken over de “worst code I’ve ever seen”.

Het land wat al zo’n centrale bankenmunt aanbiedt voor haar bevolking, China, lanceerde recent haar ‘blockchain application blueprint’ rondom blockchain-applicaties binnen de overheid. Volgens het rapport, uitgegeven door de nationale overheid, heeft het al meer dan 140 werkende toepassingen die werken met de technologie, vooral op datadeling tussen departementen. Het land wil binnen haar ‘China Standards 2035’-strategie een wereldwijde standaard neerzetten voor overheidstoepassingen met blockchain-technologie. Net als voor andere opkomende technologieën zoals AI en GPS.

Blockchain: altijd in beta

Het zijn niet alleen de leuke gimmicks, maar vooral de ontwikkelingen die echt impact hebben die ik steeds meer voorbij zie komen en die mij bovengemiddeld interesseren. Technologie die echt een positieve verandering brengt in de maatschappij. Waar de stijgende populariteit niet alleen eindgebruikers, maar ook makers en ontwikkelaars blijft interesseren om te bouwen. En investeerders blijven geld in het ecosysteem stoppen, waarbij bedrijven blijven experimenteren met nieuwe onderdelen van de technologie, en deze voor een breder publiek beschikbaar maken.

Maar we zijn er nog lang niet. Voor massale adoptie moeten we blockchains echt naadloos integreren in onze dagelijkse activiteiten. De technologie moet eenvoudig te gebruiken zijn door de gewone consumenten. Zodat ze het niet eens weten als ze het gebruiken. Net als wifi op onze telefoon.

Jan Scheele

Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.

Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.

Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.

janscheele.nl

Het is stilte voor de storm, maar wat voor storm? Dat durf ik nog niet te voorspellen. Als afgestudeerde in ‘finance’ voorzie ik vooral een ‘perfect storm’: economisch zwaar weer met allerlei domino-effecten in de economie. Aan de andere kant zijn er talloze voorspellingen en verwachtingen rondom cryptovaluta, die wijzen op een stormachtige groei van de markt in de komende maanden. In dit artikel ga ik daarom in op de laatste trends en mijn verwachtingen.

De crypto-industrie wordt grotendeels bepaald door uitersten. Van de waanzinnige DeFi-zomer tot de aanhoudende kou van de cryptowinter. En van simpele Dogecoin investeerders tot bouwers van een supergeavanceerde Nederlandse algoritmische stablecoin. Maar ook de prijzen van de cryptovaluta. Eerder schreef ik al over consumenten, bedrijven en investeerders van over de hele wereld die vorig jaar bijna $2 triljoen verloren op de cryptovaluta-markt, nadat deze de $3 triljoen aan totale waarde bereikte op het hoogtepunt.

De cryptovaluta sector groeit na dit zware jaar inmiddels weer hard door. Er zijn ondertussen al meer dan 350 miljoen gebruikers. Die verhandelden de afgelopen maand meer dan $100 miljard. De grootste investeerders wereldwijd maken bekend dat ze gaan investeren in de sector of dat ze dit voor klanten mogelijk gaan maken. Microsoft werkt aan een eigen cryptowallet in Edge en recent werd ontdekt dat een kopie van de ‘whitepaper’ (businessplan) van Bitcoin op elke Macbook verborgen staat.

Cryptovaluta: het praktische nut

Iets wat ik vaak voorbij zie komen bij nieuwe technologieën: een oplossing dat op zoek is naar een probleem. Iets wat uiteraard andersom moet zijn. Leuk, deze technologie, maar is het de beste oplossing voor een bestaand probleem? Dat is een vraag die ook lang werd gesteld over cryptovaluta. Wat is het praktisch nut?

Dat praktische nut zie ik anno 2023 niet zo snel in Westerse landen. Daarvoor is ons financiële systeem te goed met vrijwel gratis bankdiensten, IDeal en Tikkie. Maar in Oekraïne denken ze daar bijvoorbeeld anders over, want honderden miljoenen euro’s aan donaties zijn al via cryptovaluta het land binnengekomen. Makkelijk en heel snel, vanuit de hele wereld. Van helmen tot medicijnen; alles wat nodig is voor de oorlog wordt er mee gekocht.

The people of Ukraine are grateful for the support and donations from the global crypto community as we protect our freedom. – Oekraïense overheid op Twitter

Financiële structuur wereldwijd

Die échte impact zie ik in steeds meer ontwikkelingslanden ontstaan. Vorig jaar mocht ik bijvoorbeeld cryptovaluta implementeren in de Centraal Afrikaanse Republiek. Een land waar 5% van de volwassen inwoners een bankrekening heeft en de rest het moet doen met cash of andere vormen van geld. Doordat de overheid iedereen een mobiele telefoon gaat geven met een cryptowallet, kan iedereen daar straks de eigen landcoin in opslaan, versturen en verhandelen. Daarnaast kan je met diezelfde cryptowallet ook stemmen en bijvoorbeeld jouw landrechten (Die we in Nederland centraal bij het Kadaster hebben liggen) in opslaan.

Met de recentelijk (bijna) omvallende banken en het zeer, dat nog niet is weggewerkt na de vorige financiële crisis rond 2008/2009, gaat het ook om het terugbrengen van vertrouwen. Vertrouwen in misschien wel de belangrijkste (infra)structuur die we hebben op de wereld, namelijk de financiële. En daar is veel mis mee. Onderzoek van Coinbase laat zien dat 80% van de Amerikanen vindt dat het huidige financiële systeem vooral goed is voor de top 1%, en 67% vind dat het hele systeem op de schop moet.

Naast El Salvador en de Centraal Afrikaanse Republiek, kwam afgelopen week ook het nieuws naar buiten dat in het vorstendom Liechtenstein Bitcoin een wettig betaalmiddel wordt.

“A payment option with Bitcoin is coming” – Daniel Risch, Premier Liechtenstein

Centrale beurs of eigen wallet?

Cryptovaluta zijn ontstaan met een decentrale gedachte. Je bent baas over jouw eigen geld en hebt controle over jouw eigen virtuele ‘wallet’ (portemonnee). Dit staat dus niet bij een centrale partij, bijvoorbeeld een bank. Toch hebben 80% van de eigenaren van cryptovaluta hun munten op een centrale beurs staan. Vaak omdat ze dit makkelijker vinden, want het zelf hebben van een wallet kan technisch complex zijn en als je de toegangssleutel vergeet, dan ben je jouw cryptovaluta ook écht kwijt. Not your keys, not your coins.

Maar gezien de gebeurtenissen van vorig jaar, hebben veel eigenaren hun vertrouwen in centrale beurzen verloren en pakken ze de controle over hun cryptovaluta terug door alles toch in een eigen wallet op te slaan. Die uittocht van centrale beurzen naar decentrale wallets ging met honderdduizenden Bitcoins per maand in het afgelopen kwartaal. Een trend die de komende jaren zeker nog zal doorzetten.

Fraude en wantrouwen

Het was koren op de molen voor veel wetgevende instanties, maar vooral ook een reden om nog veel sneller met passende wetgeving voor cryptovaluta te komen. De val van een van de grootste handelsbeurzen voor cryptovaluta, FTX. Miljarden Dollars waren zoek en de tijdelijk aangestelde curator, die ook het faillissement van de grootste boekhoudfraude in de Amerikaanse geschiedenis (Enron) had afgehandeld, waren klip en klaar:

Never in my career have I seen such a complete failure of corporate controls and such a complete absence of trustworthy financial information as occurred here. – CEO FTX John Ray III

Vanwege de omvang werd deze fraude zelfs groter dan die bij Enron en de grootste in de Amerikaanse geschiedenis. Net als bij Enron gebeurt nu hetzelfde qua reacties: de industrie wordt wakker en regelgevers komen versneld met de juiste wet- en regelgeving.

Kruistocht tegen cryptovaluta

Hier zijn wereldwijd twee kampen ontstaan, namelijk het Amerikaanse en Europese. In Amerika richtte de regering Biden zich uitgebreid op cryptovaluta in haar jaarlijkse ”Economic Report of the President”. Het rapport bevatte een heel hoofdstuk over ‘digitale activa’, waarin werd beschreven dat de crypto-industrie problemen veroorzaakt voor consumenten, het financiële systeem en het milieu.

De afgelopen weken is daarnaast duidelijk geworden dat de Amerikaanse toezichthouder SEC (de AFM in Nederland) een kruistocht is begonnen tegen alles wat met cryptovaluta te maken heeft. Verschillende grote handelsbeurzen zijn aangeklaagd, net als allerlei influencers, zakenmensen en bedrijven binnen en buiten de sector. Het hoofd van de SEC, Gary Gensler schreef eerder dat de regels die hij hanteert voor al deze personen en organisaties klip en klaar zijn, maar dat zijn ze helaas niet. Iets wat zelfs tijdens een hoorzitting in het Amerikaanse parlement pijnlijk duidelijk werd gemaakt tijdens een ondervraging van Gensler.

This is the biggest challenge of ethics — what are the right questions to ask ourselves today in order to make sure that the technology doesn’t harm us in the near or far future. – Moojan Ashghari, co-founder of Thousand Faces Web3 investment club

Operation Chokepoint

Maar een nog ergere ontwikkeling, is “Operation Chokepoint 2.0”. Een schijnbaar vervolg op een Operation Chokepoint-campagne die president Obama startte. Dit om legale, maar politiek ongewenste bedrijven, zoals wapenfabrikanten en flitskrediet-verstrekkers de toegang tot bankdiensten te ontzeggen. Iets wat noodzakelijk is, om een normaal bedrijf te runnen.

Deze maatregelen lijken niet alleen een eerlijke rechtsgang te omzeilen, maar lijken ook schendingen te herhalen waarvoor eerdere overheidsinstanties in de VS al streng zijn bestraft door zowel wetgevers als het rechtssysteem. De ineenstorting van Silvergate Bank, Silicon Valley Bank en Signature Bank heeft velen doen geloven dat de Amerikaanse regering de toegang tot cryptodiensten afsluit, door simpelweg cryptovriendelijke banken te laten omvallen.

Regelgevers uit New York en de Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC) waren er als de kippen bij, om aan te geven dat de sluiting niets met crypto te maken had. Maar toen de activa en bankfilialen van Signature echter werden overgenomen, koos de nieuwe eigenaar Flagstar Bank ervoor om de cryptovaluta-activiteiten van Signature niet over te nemen.

The Brussels Effect

Het Europese Parlement doet veel dingen waar ik niet blij van wordt. Toch vind ik het knap dat het instituut elke keer weer positief in het nieuws komt met het opzetten, uitwerken én lanceren van baanbrekende wet- en regelgeving. Het ‘Brussels-effect’. Deze wetgeving inspireert vaak andere overheden wereldwijd en wordt soms zelfs letterlijk gekopieerd. We zagen dit eerder rondom privacy en het komende jaar zijn cryptovaluta aan de beurt rondom de ‘MICAR’-wetgeving.

Wetgevers in de Europese Unie hebben vorige week met 517 tegen 38 gestemd voor de MICAR. Het is daarmee de eerste grote jurisdictie ter wereld die een uitgebreide crypto-wet invoert. In de wetgeving wordt uitgebreid ingegaan op de verplichting voor alle dienstverleners in de sector om klanten te identificeren, maar ook op stablecoins en tegoeden van cryptohandelsbeurzen.

Nederland wil ook nu weer het braafste jongetje van de klas zijn. Het hoofd van de AFM, Laura van Geest schreef in het FD dat zij een ‘harde houding’ wil aanhouden ten opzichte van de Nederlandse sector van cryptovaluta. Of bedrijven hierdoor naar het buitenland vertrekken, laat de topvrouw koud.

Gevaren en succesverhalen

Laatst sprak ik uitgebreid met Bas Lemmens, de wereldwijde General Manager van Chainalysis. Hét analyse bedrijf voor de cryptovalutasector. Hiervan worden de diensten gebruikt door bijna alle opsporingsdiensten wereldwijd, zoals de Nederlandse Politie en AIVD. Hij gaf aan dat hun analyses aantoonden dat de criminaliteit binnen de cryptovaluta sector niet kleiner is geworden en de komende jaren ook nog zal doorgroeien.

Een nieuwe trend, is bijvoorbeeld de ‘pig butchering scams’. Hierin bouwt de hacker langzaam een vertrouwensrelatie op met niet-wetende consumenten, vooral westerse millennials en ouderen. De hackers maken nep-accounts op social media via WhatsApp en zelfs profielen op LinkedIn en datingsites. Hier laten ze een uitbundige levensstijl zien en sturen willekeurige berichten om in contact te komen met slachtoffers. Na een korte, maar krachtige relatie, halen ze in een flits de cryptovalutarekening van het slachtoffer leeg.

Gelukkig zijn er ook verhalen waar de opsporingsinstanaties successen boeken in het pakken van de boeven. Het mooiste recente voorbeeld, wat wereldwijd aandacht kreeg, is dat van de operatie ‘Deadbolt’ van de Nederlandse Politie.

De prijs voor cryptovaluta

Inmiddels is de prijs van Bitcoin alweer verdubbeld, ten opzichte van zijn laagste prijs aan het begin van dit jaar. De technologie ontwikkelt zich snel en daarmee worden ook grote uitdagingen aangepakt, zoals het energieverbruik. De op één na grootste blockchain Ethereum, kreeg vorig jaar al een waanzinnige upgrade en daalde qua energieverbruik met 99.98%. Voor het onderhouden van de grootste blockchain, de Bitcoin, komt inmiddels meer dan de helft van de energie uit natuurlijke bronnen zoals waterkracht (24%) en wind (14%).

Uitdagingen blijven er wel komen. De blockchain van Ethereum liep jaren geleden helemaal vast door het succes van de eerste NFT; Cryptokitties. Datzelfde gebeurde afgelopen week met de Bitcoin blockchain door de nieuwe tokenstandaard BRC-20. Hiermee worden NFT’s op deze blockchain toegevoegd. Daardoor moest zelfs de grootste handelsbeurs voor cryptovaluta (Binance) de opnames van Bitcoin tweemaal onderbreken. Dit vanwege een vastlopend netwerk. De transactiekosten op het netwerk liepen zelfs op van $1 naar $20.

Makkelijk te maken én te kopen

We zagen afgelopen week ook ineens de meme-coin Pepe met 5,000,000% stijgen. Een investeerder die voor $263 kocht, maakte hiervoor $9 miljoen winst. Het zorgde voor een ongekende groei van het aantal investeerders in cryptovaluta in korte tijd. Dit soort type coins gaan we nog veel vaker zien, omdat het steeds makkelijker is om ze te maken. Zo makkelijk, dat je er zelf een maakt binnen 23 seconden.

Het is ook steeds makkelijker om cryptovaluta te kopen. Zo kan je via de ‘Superapp’ van Twitter, die nog in de maak is, heel makkelijk cryptovaluta kopen. Ook biedt de grootste cryptowallet MetaMask nu een optie om dit te doen, met ‘fiat’ (Euro’s / Dollars) geld. Waar China het heel moeilijk maakt en ook verboden heeft gemaakt om cryptovaluta te kopen, gaan in juni in Hongkong juist de sluizen open. Soepelere regulatie zal het mogelijk maken voor bedrijven die actief zijn in de cryptovaluta-sector, om zich daar makkelijk te vestigen.

Uiteindelijke weersvoorspelling

Of we de komende maanden een gigantische sprong opwaards gaan zien in de prijzen van cryptovaluta, blijft gissen. Zoals ik eerder schreef, laten veel technische analyses zien dat dit zeer goed mogelijk is. Maar het is ook de eerste keer dat cryptovaluta een recessie mee maken waarvan de effecten nog niet duidelijk zijn. We gaan het zien de komende maanden!

Jan Scheele

Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.

Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.

Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.

janscheele.nl

Sinds mensenheugenis worden er spelletjes voor geld gespeeld. Iets waar volwassenen meestal mee stoppen, als ze serieus geld moeten gaan verdienen voor het levensonderhoud. Spelenderwijs rijk worden was voorheen enkel weggelegd voor de top 1% esports-atleten. Maar, in het afgelopen jaar is dit in rap tempo voor een veel grotere groep mensen mogelijk geworden, door GameFi. Ik denk dat dit de grootste trend wordt op het gebied van cryptovaluta en blockchain in het komende jaar.

De wereldwijde game-industrie is inmiddels meer dan 4 keer zo groot als de wereldwijde filmindustrie én muziekindustrie samen. De game-industrie heeft een jaarlijkse omzet van meer dan $ 267 miljard, tegenover de filmindustrie met $ 42,5 miljard en de muziekindustrie met $ 19 miljard in 2018, inclusief streaming. Ongeveer 3 miljard mensen spelen inmiddels online games, ook al beschouwen velen zichzelf niet als ‘gamers’ (ja, ook Candy Crush telt mee).

Big tech & big bux

Laten we eens kijken naar de ‘in-game-purchases’. Dit zijn de upgrades die je binnen een game kunt kopen, denk aan een mooi virtueel kledingstuk of zwaard. Het afgelopen jaar werd hier $ 145 miljard aan uitgegeven. Critici die niet geloven dat mensen geld besteden aan digitale kunst (NFTs) en digitale kledingstukken, zouden voor de grap eens naar de omvang hiervan binnen alleen al de gamingsector moeten kijken. Zoals The Washington Post het zo mooi omschreef:

Kids Don’t Want Cash Anymore – They Want ‘Robux’.

Robux is het virtuele geld, waarmee je op een van de grootste game platformen virtuele items kunt kopen.

Ook al kondigde Google recent aan haar eigen gamingplatform Stadia te stoppen, zijn de andere big tech-bedrijven zoals Apple, Facebook, Amazon en Microsoft flink aan het investeren in eigen games en platformen. Zij zien ook hoeveel geld er in deze sector te verdienen is. Een sector die maar blijft groeien qua gebruikers en omzet.  Een bizar voorbeeld is Apple. Apple maakt, als enige, niet zelf games. Dit terwijl 80% van het geld wordt verdiend door games in de App Store. Meer dan 1 miljard mensen spelen games op de iPhone of iPad, waardoor iOS verreweg het meest populaire videogame-platform ter wereld is.

Door het vele geld wat er door big tech in gaming wordt geïnvesteerd, komen er waanzinnig veel games op de markt. Maar de invloed van big tech heeft ook nadelen. Er is, net als op gebied van AI (tussen Google en Microsoft) een grote strijd tussen de titanen gaande om de gebruiker. Recent is daar zelfs door overheden een halt toe geroepen. Ze hebben de overname van een van de grootste gamebouwers (ActivisionBlizzard) door Microsoft, ter waarde van bijna $ 70 miljard, geblokkeerd.

De opkomst van transparante tuinen

Maar ook de ‘walled gardens’ worden steeds meer zichtbaar. De afgelopen tijd is Apple daarmee flink in opspraak geraakt. Bijvoorbeeld omdat het haar eigen ecosysteem zo gesloten hield, dat alle betalingen binnen de App Store via het bedrijf moeten lopen en het daarvoor 30% commissie rekent. Alleen dit heeft het afgelopen jaar al $ 85 miljard in het laatje bracht. Ook binnen de gamingindustrie heb je dit soort gesloten ecosystemen. Hierdoor is het bijvoorbeeld onmogelijk om een mooi virtueel kledingstuk of zwaard van het ene spel mee te nemen naar het andere spel.

Sinds de opkomst van blockchain-technologie hebben we verschillende toepassingen gezien die de manier waarop we waarde uitwisselen en opslaan verandert. Wat begon met een open en meer transparante manier van geld opslaan en versturen (Bitcoin) ontwikkelde zich tot een open en meer transparante manier van het opslaan van eigendomsbewijzen van bezittingen (Tokanisatie, waar NFTs ook onder vallen). Een van de meest interessante nieuwe toepassingen op blockchain-gebied is in mijn optiek GameFi. Een concept dat traditionele gaming combineert met blockchain-technologie. Dit creëert een schat aan nieuwe kansen voor zowel spelers als ontwikkelaars.

Lees ook: Nieuw tijdperk voor social media: van gratis naar pay-to-play

Play to earn

Het businessmodel van traditionele games die momenteel worden aangeboden, wordt hierdoor volledig op zijn kop gezet. In plaats van zo veel mogelijk geld uit spelers te trekken (door bijvoorbeeld licenties en in-game aankopen), biedt GameFi spelers juist de mogelijkheid om geld te verdienen in de vorm van cryptovaluta of andere digitale activa. Hier ligt echt de nadruk op de ontwikkeling van de economie binnen het spel. Beloningen worden door zogenaamde ‘slimme contracten’ automatisch verdeeld. Dit maakt menselijke fouten en fraude onmogelijk. Daarnaast kunnen deze beloningen ook buiten het spel worden verhandeld of gebruikt.

Het concept is echter niet nieuw. Je zag in Second Life al elementen van GameFi ontstaan. Er was een echte in-game valuta  (de Linden-dollar) en transacties van virtuele items. Destijds verdienden mensen al miljoenen dollars aan de verkoop van virtuele in-game items. De echte doorbraak hiervan kwam door de game World of Warcraft, waar voor de virtuele blauwe eieren op ebay tienduizenden euro’s werd betaald. De grootste game-platformen van het moment, zoals Activation Blizzard en Roblox, hebben inmiddels al hun eigen digitale valuta waarmee spelers kunnen betalen.

In oktober 2017 kwam ook blockchain-technologie om de hoek kijken bij games. Dit gebeurde toen het Canadese bedrijf Axiom Zen de Cryptokitties op de markt brachten. Schattige katten die gebruikers konden fokken op basis van hun genetische eigenschappen. Meer dan 1 miljoen virtuele katten werden gefokt, waarvan de duurste voor meer dan $ 1 miljoen werd verkocht. Het was ook gelijk het eerste succesvolle NFT-project, een paar jaar voordat dit überhaupt een hype werd.

Een nieuwe economie

GameFi gaat verder dan alleen het verdienen van beloningen. Het gaat ook om het creëren van een community van spelers die kunnen samenwerken, handelen en investeren in de economie van het spel. De mogelijkheden hiervan kwamen aan het licht tijdens corona, toen mensen naar alternatieve inkomstenbronnen zochten. Sommige spelers in Zuidoost-Azië slaagden erin om meer dan een gemiddeld maandelijkse inkomen te verdienen door blockchain-games zoals Axie Infinity te spelen.

Alle verwachtingen rondom het transactievolume van de populairste games werden al snel verpletterd. Het transactievolume binnen Axie Infinty en DeFi Kingdoms bedroeg alleen al $ 400 miljoen per dag. Inmiddels is het totaal van GameFi games al gestegen naar $ 10 miljard. Zelf wijt ik dit echt aan het feit dat de traditionele gamebouwers simpelweg geen handelsfunctie hadden in de virtuele bezittingen die je in de game kon kopen.

Door het gebruik van cryptovaluta kan dit binnen blockchain-games ineens heel snel en goedkoop. NFTs zorgen ervoor dat je daarnaast ook eigendomsrechten kunt vastleggen. De slimme contracten zorgen voor de automatische, directe en efficiënte afhandeling. Dit alles versterkt, versimpelt en versnelt de handel in virtuele eigendommen binnen de games.

Zo waren er bijvoorbeeld fulltime gamers in de Filipijnen die ‘Axies’ fokten en deze aan westerse verzamelaars doorverkochten. Daarnaast konden zij Axie Infinity’s in-game token (AXS) verdienen door gevechten te winnen en quests te voltooien. Deze AXS-tokens konden zij vervolgens verkopen voor bijvoorbeeld dollars, om hun dagelijkse levensonderhoud mee te betalen.

Het volgende level

De $ 10 miljard die tot nu toe omging in GameFi is natuurlijk weinig. Zeker als je het vergelijkt met de totale omvang van de traditionele gamingsector. De spelers hieruit lopen langzaamaan warm voor het idee om hun spellen ook met blockchain-technologie te maken.

• Epic Games is al aan het experimenteren met de Blankos Block Party, en
• Apple staat de verkoop van NFTs toe in apps binnen de App store.

Ik denk dat de traditionele spelers wat dat betreft ook steeds meer gedwongen worden om spellen op deze manier te bouwen en uit te geven. Steeds meer gebruikers ervaren zowel het gemak als de geweldige mogelijkheden van allerlei nieuwe opties die blockchain-technologie hierin biedt. De blockchain-technologie staat op allerlei vlakken toch nog in de kinderschoenen, dus het zal nog wel even duren voordat het massaal geadopteerd wordt.

Wetgevers zijn inmiddels ook wakker geworden. Ze zijn niet alleen bezig met wet- en regelgeving, maar ook met nieuwe soorten belastingen voor deze nieuwe economieën en werkzaamheden. De kwaliteit van veel games is nog niet op het niveau van het aanbod van traditionele games. Maar het afgelopen jaar heeft laten zien hoe razendsnel de ontwikkelingen kunnen gaan. Met de grote sommen geld die momenteel in GameFi worden geïnvesteerd, het feit dat je spelenderwijs geld kunt verdienen en alleen al de huidige omvang van de gamingindustrie, denk ik dat GameFi de komende tijd weleens heel groot kan worden.

Jan Scheele

Jan Scheele werkt dertien jaar op het snijvlak van deep tech, strategie en leiderschap. Als keynote spreker en dagvoorzitter maakt hij technologie tastbaar voor boardrooms, directieteams en grote podia, zonder de complexiteit te versimpelen of te verbergen achter buzzwords.

Zijn achtergrond ligt in het bouwen. Als CEO van een technologie scale-up, oprichter van meerdere techbedrijven en organisator van meer dan vijftig TED-events wereldwijd zag hij van dichtbij hoe technologische keuzes doorwerken in strategie, governance en cultuur. Vanuit zijn betrokkenheid bij het World Economic Forum en de BCNL Foundation kijkt hij daarbij niet alleen naar wat technisch mogelijk is, maar ook naar wat bestuurlijk houdbaar en maatschappelijk wenselijk is.

Hij publiceerde vijf boeken, waarvan twee Amazon-bestsellers, en schrijft wekelijks over AI, blockchain en de organisatorische gevolgen van deep tech. Zijn blogs bereikten inmiddels meer dan twee miljoen lezers.

janscheele.nl