Het internet is stuk. Filterbubbels, fabeltjesfuiken en de Facebookschandalen voeren de boventoon. Wat zo mooi begon als een decentraal en democratisch systeem, wordt nu gecontroleerd door een handvol grote technologie bedrijven. We zijn zelf het product geworden wat wordt verkocht, door onze data massaal te delen met deze bedrijven, met alle negatieve gevolgen van dien. Het internet is in mijn optiek de belangrijkste technologische revolutie die we als mensheid hebben gezien en gaat de komende jaren steeds meer impact hebben op ons dagelijkse leven. Maar hoe kan het weer van ons allemaal worden? Web3 is de volgende evolutie van het internet, die afrekent met de vele problemen die het nu teistert. In deze nieuwe blog meer informatie hierover.

De uitvinders van het web hadden volgens Tim Berners Lee een iets ander idee toen ze het uitvonden, dan dat het web nu geworden was. Het doel om mensen informatie te laten vinden en met elkaar te verbinden was zeker bereikt, maar diezelfde mogelijkheid heeft ook gezorgd voor grote problemen. Gecombineerd met het digitale autoritarisme, wordt data en informatie juist nu tegen ons als burger gebruikt. Door onze mening te sturen, door algoritmes die onschuldige mensen als dader aanwijzen en zelfs tot zelfmoord aanzetten.  Zoals Marleen Stikker schrijft; “we zijn onze digitale soevereiniteit kwijtgeraakt. We worden afgeluisterd, gestuurd, gevolgd, geleefd, en dat hebben we zelf laten gebeuren.”

De grote technologiebedrijven als Google, Facebook en Amazon bieden waanzinnige diensten aan, die voor miljarden mensen op onze aarde, grote waarde vertegenwoordigen. De zoekmachine van Google werkt nu eenmaal het beste, als het alle informatie heeft. Maar aan de andere kant, hebben ze een angstaanjagende macht gekregen op ons dagelijks leven.

De World Health Organization waarschuwt voor een infodemie en het gezaghebbende Edelmann, wat jaarlijks vertrouwen op verschillende vlakken onderzoekt, geeft aan dat het vertrouwen van de burger in technologie nog nooit zo dramatisch laag is geweest.

Weg met de wallet gardens, welkom web3!

Het is tijd voor een frisse nieuwe start van het web. Met de juiste drijfveren, rechtvaardiger, een veiligere en sterkere infrastructuur, democratischer en geregeerd door het collectief. Oprichter van het web Tim Berners Lee kwam in 2006 al met de term ‘web3’, maar deze is in 2014 weer gepopulariseerd door medeoprichter van de bekende blockchain Ethereum, Gaven Wood. Web3 is volgens hem heel simpel; “less trust, more truth”.

Met de oneindige stroom aan schandalen rondom technologiebedrijven, maar ook de steeds verregaandere digitale transitie van onze maatschappij, wordt de roep om web3 groter. Het gaat in mijn optiek veel meer zijn dan een platte versie van het internet. Als we kijken naar de waanzinnige rol die het internet speelt in alle facetten van ons leven, van leren tot liefde, van vermaak tot vertrouwen, van winkelen tot in de Metaverse zelfs wonen, dan zie ik oneindig veel meer kansen en mogelijkheden.

 “the internet owned by the builders and users, orchestrated with tokens.” – Chris Dixon

Met ook de snelle ontwikkelingen op het gebied van blockchain en cryptovaluta, zijn we aan het bouwen aan een nieuw economisch systeem. Waar de drijfveren van eigenaren, deelnemers en ontwikkelaars volledig op elkaar zijn afgestemd. Waar de verdiensten van diensten en systemen ten goede komen aan de gebruikers, in plaats van de ‘poortwachters’, zoals dat nu gebeurt.

 “The future is already here. It’s just not evenly distributed yet.” – William Gibson

Van 1991-2004 zagen we het web1.0 ontstaan; statische pagina’s die ‘read only’ waren, zonder bijvoorbeeld mogelijkheden tot interactie en inloggen. Vanaf 2004 tot nu zorgde de ontwikkeling van web2.0 voor waanzinnige nieuwe mogelijkheden; maken, delen, samenwerken en communiceren. Van social media tot webwinkelen, bloggen en vloggen tot videobellen en gamen.

De overgang van web2.0 naar 3.0 is al gaande, maar gaat langzaam en onopgemerkt door het grote publiek. Als je kijkt naar de bestaande web3-applicaties, dan hebben ze vaak dezelfde look en feel als web2.0 applicaties, maar is de backend is fundamenteel anders. Decentralisatie staat hierin centraal; applicaties en databases die niet zijn gehost en beheerd op een enkele server, maar zijn op blockchain technologie gebouwd. De Bitcoin blockchain wordt bijvoorbeeld momenteel gehost door meer dan een miljoen computers, niet één centrale.  

Web 3.0 will redefine “the Digital Age. – Gavin Wood

Als ik kijk naar de oneindige grens van nieuwe mogelijkheden die web3 biedt, dan word ik er met de dag enthousiaster over. We zien al heel wat web3 applicaties, waar steeds meer mensen gebruik van maken. Cryptovaluta zijn hier de bekendste use-case, naast uiteraard NFT’s (onderdeel van tokanisatie). Recent schreef ik ook over Decentrale Autonome Organisaties en Self Sovereign Identity, wat ook zeer belangrijke onderdelen zijn van web3. Het zijn in de basis allemaal decentraal georganiseerde applicaties; cryptovaluta om decentraal geld te versturen en ontvangen, NFTs om decentraal eigenaarschap te regelen, DAO’s om decentraal een organisatie te regelen en SSI om decentraal een identiteit te hebben.

Decentrale data pods

We worden weer baas over eigen data en persoonsgegevens. Niet voor elke website of social medium een aparte account, maar één digitale identiteit, waarmee je op de verschillende sites en platformen inlogt en waar je elke keer zelf de controle hebt over welke data en persoonsgegevens je wilt delen.

“The future is still so much bigger than the past.” Tim Berners-Lee

Om gelijk te laten zien hoe dit kan werken, zette web-uitvinder Berners-Lee hiervoor Inrupt op. Dit werkt met persoonlijke data ‘pods’, wat persoonlijke kluizen zijn met data. Een website kan dan steeds toegang vragen tot jouw datakluis, in ruil voor bepaalde diensten. Ze kunnen deze data echter niet er uit halen of doorverkopen.

Verschillende grote websites als Reddit, zijn ook al bezig met web3 toe te passen. Gebruikers kunnen op een web3 gedeelte van Reddit cryptotokens verdienen door te posten, wat daarnaast ook nog eens kan stijgen of dalen, door het aantal up- en downvotes. Twitter werkt aan project ‘Bluesky’, wat de web3 versie van het social media platform moet worden. Oprichter Jack Dorsey tweette recent hier nog over, dat hij echter niet geloofd dat het internet hiermee gedemocratiseerd wordt.

Web3 zou ook wel eens de sleutel kunnen worden tot de echte metaverse, door alle eerder genoemde functionaliteiten bijeen te brengen in één virtuele omgeving, waar zaken variërend van sociale interacties en vermaak tot werk en winkelen, samenkomen. Zoals ik eerder hierover schreef, kan dit voor velen nog redelijk futuristisch klinken, maar de snelheid waarmee momenteel web3 en metaverse applicaties worden ontwikkeld en de hoeveelheid geld die hierin wordt geïnvesteerd, kunnen dit op korte termijn al werkelijkheid maken.

“Gradually, then suddenly.” – Ernest Hemingway

De weg naar web3 is nog wel vol hobbels. Bij het bouwen van web3 applicaties, komt veel complexiteit kijken, om het ook echt decentraal te maken. De interactie van een applicatie met het decentrale netwerk, alle vereisten rondom het beheren, behouden van privacy etc. zijn technisch gezien een grote uitdaging. Ook overheden wereldwijd, struikelen over wat zij nu eigenlijk moeten op gebied van wet- en regelgeving rondom decentrale applicaties. Er wordt hard gewerkt aan NFT’s en DeFi op dat gebied, maar een dag in blockchainland staat gelijk aan een mensenleven; de ontwikkelingen gaan zo snel, dat ze niet te volgen zijn voor veel mensen en overheden. Er wordt dan ook met argusogen gekeken naar hoe zaken als DAO’s en Metaverse er uit kunnen komen te zien, al hebben de meeste makers en uitvoerders van wet- en regelgeving die ik hierover spreek, nog totaal geen idee van wat ze er mee moeten.

Ondertussen droom ik verder over decentrale landen en de transitie van traditionele nationaliteiten in online identiteiten en communities. Met ook alweer gedachten over web4 en de dagelijkse ontwikkelingen op web3 gebied, gaan we een hele gave, decentrale tijd tegemoet.

Decentrale Autonome Organisaties (DAOs) gaan nog veel verder. De afgelopen tijd zijn we al in rap tempo decentraler gaan werken. Niet meer constant op het werk, maar veel meer of zelfs volledig de thuiswerkplek. Grote technologiebedrijven als Facebook en Twitter hebben al aangegeven vol in te zetten op een ‘decentralized workforce’ en ook de Nederlandse overheid is verschillende werkzaamheden de afgelopen jaren steeds decentraler gaan regelen. In deze blog alle informatie over dit nieuwe fenomeen.

Als mens organiseren we ons als sinds dat we op de aarde rondlopen. In steeds andere, nieuwere vormen. De afgelopen jaren heeft de versnelde digitale transitie ervoor gezorgd, dat steeds meer organisaties in de ‘cloud’ worden getrokken. Onderzoek laat zien dat meer dan driekwart van de internet gebruikers inmiddels in een online community zit en een ander onderzoek laat zien dat bijna 80% van de respondenten aangeeft dat de belangrijkste community waar zij lid van zijn, online opereert. Gecombineerd met de snel stijgende eenzaamheid en ‘the great resignation’, zijn DAO’s in rap tempo populair geworden.

“Corporations organized the Industrial age, DAOs will organize the Internet Age” – Aaron Wright

DAO’s werken met blockchain technologie. Waar Bitcoin (financiële) tussenpersonen overbodig maakt bij het versturen en ontvangen van geld, maken DAO’s management overbodig. Het pakt veel tekortkomingen van huidige bedrijven aan, zoals de maximale focus op winst maken, de toetredingsdempels en het grote verschil in de beloning tussen aandeelhouders, management en werknemers. Bedrijven hebben de afgelopen honderden jaren een belangrijke rol gespeeld in de opbouw van onze menselijke beschaving, die nog nooit zo rijk is geweest. Maar tegelijkertijd creëren ze nu ook grote problemen, die een sterk negatieve impact hebben op onze maatschappij, zoals grote verschillen in welvaart en de zeer negatieve maatschappelijke gevolgen die voortvloeien uit winstmaximalisatie. 

We zien allerlei nieuwe organisatie vormen ontstaan, zoals de deeleconomie en content netwerken, waar mensen beloond worden door hun bijdrage aan een netwerk. Deze organisaties zijn echter nog centraal gecoördineerd, waardoor de verschillen tussen de deelnemers binnen een dergelijke organisatie nog veel groter worden. We zien de grote verschillen in beloning tussen werknemers en chauffeurs van Uber, maar bijvoorbeeld ook dat de top 1.4% van de muzikanten op Spotify, 90% van de royalty’s incasseert.

Wat zijn Autonome Organisaties DAO’s?

DAO’s zijn in de basis geprogrammeerde organisaties op de blockchain. De regels worden vastgelegd in zogenaamde ‘smart contracts’ en omdat dit allemaal transparant en automatisch wordt uitgevoerd, is er geen management nodig. Dat doen de gebruikers zelf, gezamenlijk. Er is daardoor geen hiërarchie, maar dus ook geen bureaucratie. Vaak worden DAO’s opgezet door een wereldwijde community rondom een bepaalde missie, die gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor de geprogrammeerde doelstellingen. Hierdoor werkt het geheel volledig decentraal en democratisch.

Door op deze manier te werken, wordt er een oplossing gecreëerd voor de ‘principaal-agenttheorie’, waar frictie kan ontstaan tussen de principaal (zeg: management) en de agent (zeg: medewerker), omdat de agent geen belang heeft om de taak zo uit te voeren zoals de principaal hem heeft bedoeld. Denk bijvoorbeeld aan een commercieel ziekenhuis, waar het management liever zoveel mogelijk behandelingen ziet plaatsvinden, maar de doctoren liever de tijd nemen om een patiënt goed te helpen.  

Maar hoe stimuleer je leden van de organisatie om de DAO te beheren en onderhouden? DAO’s maken vaak gebruik van een eigen digitale token (of coin), die de bezitters stemrecht geeft en kan worden gebruikt als beloning voor werkzaamheden voor de DAO. De ‘smart contracts’ kunnen veel van deze betalingen automatisch laten verlopen. Stel dat we van Frankwatching een DAO maken en de FrankCoin in het leven roepen. We leggen de regels van deelname en het beloningssysteem van tevoren vast in een ‘smart contract’. Als schrijver kan ik dan bijvoorbeeld automatisch worden beloond met FrankCoins voor mijn blogs, op basis van het aantal lezers (ik ben voor!). Maar we kunnen ook andere onderdelen, zoals het schrijven van nieuwsbrieven en onderhouden van de site, belonen. Daarnaast kunnen we als community stemmen over onderwerpen die we graag terug zien op de site en welke niet.

DAO’s zijn begonnen in 2014 met een idee van Vitalik Buterin, die met zijn Ethereum blockchain, ook al de mogelijkheid gaf om ‘smart contracts’ en Decentrale Applicaties (DAPPs) te bouwen. Inmiddels zijn er 190 DAOs wereldwijd met in totaal meer dan 1.5 miljoen leden, waar miljarden Dollars in omgaan. Ze bouwen mooi voort op de ideologie van Ricardo Semler, die hierover een boek schreef en waar VPRO een goede documentaire over maakte en Nobelprijswinnaar Elinor Ostrom, die na decennia onderzoek en werkervaring met acht krachtige ontwerpprincipes kwam, voor hoe gemeenschappelijke middelen duurzaam en rechtvaardig in een groep kunnen worden bestuurd:

Hoe worden Autonome Organisaties DAOs anno 2022 ingezet?

DAOs kunnen worden ingezet voor alle typen organisaties, van goede doelen en freelancers die samenwerken, tot een politieke partij. We zien ze nu vooral ontstaan, rondom investeringen, fondsenwerving, maar ook bijvoorbeeld het kopen van NFTs. Zo kocht de JennyDao, die fractioneel eigenaarschap van NFTs regelt, een originele track van DJ Steve Aoki. De broer van Elon Musk startte de Big Green DAO, een goed doel gericht op ‘food justice’ en er zijn ook DAOs die bijvoorbeeld publieke diensten ondersteunen. Inmiddels zijn ook de eerste Nederlandse DAO’s ook een feit; IgniteDAO, wat applicaties bouwt op de Zilliqa blockchain en The Merit Circle, wat inspeelt op de ‘play-to-earn’ economie.

Over dat laatste schreef ik al eerder en dit is in rap tempo groot aan het worden. Play-to-earn (P2E) beloont spelers voor het spelen van het spel en hun prestaties hierin. Waar je bij de traditionele spellen, vooral de waarde naar de maker van een spel ziet gaan, worden binnen P2E juist de spelers beloond. Dit werkt als een economie; in ruil voor de tijd en energie die zij er in steken, soms ook gepaard met kapitaal (zoals een NFT), worden zij beloond door de token van het gespeelde spel. De meest bekende P2E game, wordt inmiddels dagelijks door een kleine twee miljoen spelers gespeeld, waarvan meer dan de helft uit de Filipijnen. Die daarmee, volgens onderzoek, meer verdienen dan een nominaal salaris.

Maar niet alleen spelen om te verdienen, ook ‘learn-to-earn’ (L2E) begint op te komen. Een nieuw onderwijsmodel waar een individu wordt beloond voor als hij kan laten zien dat hij iets heeft geleerd. Dit uiteraard, als kan worden aangetoond dat het waarde toevoegt aan de DAO en de leden van de DAO hier ook de waarde van inzien. Een mooi voorbeeld hiervan is RabbitHole, wat gamificatie binnen een DAO verzorgt. Gebruikers leren een nieuwe skill en krijgen hiervoor tokens, cryptobedrijven krijgen hiervoor opgeleide gebruikers.

Maar we zijn er nog lang niet

Het is ontzettend gaaf om de snelle ontwikkelingen binnen het DAO-landschap te zien ontvouwen. We gaan echt van de community-geleide organisaties, zoals Etsy en Github, naar organisaties die eigendom zijn van de community. Zelf een DAO starten kan tegenwoordig heel makkelijk via een platform als Aragon of Colony.

Maar de snelheid waarmee alles plaatsvindt, gaan ook verschillende dingen fout. Een van de eerste DAOs, ‘TheDao’, wat $150 miljoen ophaalde aan investeringen, werd gehackt door een fout in de code, waardoor $70 miljoen werd buitgemaakt en ook recent werd bij de hack van Badger Autonome Organisaties DAO, $130 miljoen buit gemaakt. Er wordt hard gewerkt aan oplossingen om hacks tegen te gaan en de schade van een mogelijke hack te minimaliseren, maar een waterdichte oplossing is er nog niet.

Ook op vlak van regelgeving hoor ik Den Haag alweer flink zuchten. Dertien jaar na het ontstaan, zal komend jaar eindelijk wet- en regelgeving komen (MiCA) rondom cryptovaluta zoals Bitcoin, maar inmiddels hebben we alweer zoveel nieuwe ontwikkelingen binnen blockchain technologie gezien, zoals DeFi (waar ik eerder over schreef), NFTs (waar ik ook eerder over schreef) en dus nu DAO’s. Hartstikke mooi dat iedereen wereldwijd kan deelnemen aan een DAO, maar hoe zit dat bijvoorbeeld contractueel en fiscaal gezien? Wat als het fout gaat, zoals bij een hack? Is het systeem dan aansprakelijk of een natuurlijk persoon?

Het zijn grote uitdagingen, waar momenteel hard aan wordt gewerkt. Door schade en schande worden steeds meer Autonome Organisaties DAOs wijs, ook bijvoorbeeld op het vlak van gezamenlijk beslissen. Dat kan namelijk wel even duren, als je een paar honderdduizend leden hebt. De eerste grote stappen zijn gezet, de eerste succesvolle Autonome Organisaties DAO’s zijn een feit. Nu het steeds makkelijker en veiliger wordt om een DAO op te zetten, ben ik erg benieuwd naar de ontwikkelingen op dit gebied in het komende jaar.

Wat was het een geweldig jaar voor blockchain, wat gaan we een waanzinnig jaar tegemoet. Nog nooit waren er zoveel startups, nog nooit ging er zoveel geld van investeerders naar de technologie en nog nooit werkten er zoveel organisaties aan implementaties er van. Als we alle Dogecoin Drama en de hype rondom de Bitcoin Boom even daar laten en focussen op het fundament; de technologie zelf, dan zie ik onwijs veel gave ontwikkelingen die momenteel spelen en komend jaar gaan spelen. Mijn top 5 in deze blog.

Blockchain, niet Bitcoin of blockchain beyond bitcoin; veel professionals en enthousiastelingen rondom de technologie proberen het duidelijke onderscheid te maken met de bekendste cryptovaluta. Weg van de huidige speculatieve hype rondom koersen, focus op de ontwikkeling en implementatie van de technologie zelf. Begrijpelijk, al zie ik de huidige gekte op de cryptovaluta markt ook positief voor blockchain; het nieuws staat er weer bol van en er is nog nooit zoveel geld door investeerders in de technologie gestopt, als het afgelopen jaar.

Inmiddels gebruikt 81% van de grote bedrijven de technologie en zie ik ook steeds meer kleinere MKB bedrijven er mee experimenteren of zelfs al implementeren. Nu laat ik zelf nog vaak enthousiastelingen gedesillusioneerd afdruipen, door eerlijk te zeggen dat ze de technologie helemaal niet nodig hebben in de organisatie. Vaak zie je nog dat er de verkeerde denk volgorde wordt gebruikt: we willen iets doen met blockchain en zoeken daar intern een probleem bij, in plaats van: we hebben een bestaande uitdaging en is blockchain daar de beste oplossing bij. Desalniettemin zie ik momenteel onwijs veel uitdagingen worden aangepakt met de technologie.

“We’ve seen two years’ worth of digital transformation in two months” – Satya Nadella, CEO Microsoft

Niet alleen implementaties; het lijkt momenteel bijna elke week ook wel ‘showtime’, met de een na de andere onthulling van een nieuw product of dienst vanuit een startup in Nederland. Als we kijken naar de Gartner Hypecycle van blockchain, dan zien we dat verschillende elementen van de technologie, inmiddels al door de pittige ‘trough of disillusionment’ zijn gegaan en nu de ‘slope of enlightenment’ aan het bewandelen zijn. Zoals ik al eerder schreef; maak de vergelijking met de ontwikkeling van het internet en je ziet dat we nog maar net zijn begonnen. Aan het begin staan van een geweldige technologische revolutie.

“In the next decade we will have more progress than in the last 100 years” – Peter Diamandis, founder Singularity University

Eerst even terugblikken

Ook vorig jaar mocht ik in de glazen blockchainbol van Frankwatching kijken naar dit jaar. Na de grote schokken die de corona pandemie en opstoppingen in het Suez kanaal veroorzaakten in de wereldwijde toeleveringsketens, zag ik volgens voorspelling al veel bedrijven die deze ketens in rap tempo transparant (al dan niet enkel voor participanten of eigen organisatie) maakten. Dit zeer recent verschenen rapport, laat zien dat het aantal telbare implementaties het afgelopen jaar is verdubbeld, ten opzichte van het jaar daarvoor.

Een andere trend die boven verwachting veel ontwikkeling heeft doorgemaakt, is de ‘overheidscrypto’, de Central Bank Digital Currencies, waarover ik later in deze blog een outlook geef voor het komende jaar. Ook voorzag ik veel ontwikkelingen op het gebied van de ‘fintechisatie’ van onze maatschappij, wat met de ongekende ontwikkeling van het Decentralized Finance (DeFi, waar ik eerder over schreef) ecosysteem wereldwijd, in een snel vaarwater terecht is gekomen.

1. Trend 1: DeFi blijft verbazen

Zoals ik al schreef in mijn cryptovaluta trendblog voor het komende jaar, zagen we ING publiceren dat ze DeFI waanzinnig interessant vinden, zien we wereldwijd heel veel gevestigde financiële instellingen er al mee aan het werk en zie ik de ‘total value locked’ in het ecosysteem het komende jaar nog wel verdubbelen van $200 naar $400 miljard.

Een recept rapport van zakenbank JP Morgan laat zien dat het niet alleen meer experimenteren is; er wordt alleen al $9 miljard winst gemaakt per jaar door individuen en organisaties die ‘staken’; het vastzetten/sparen van crypto, waar je rente voor krijgt uitbetaald.

Bruggen bouwen

Het komende jaar zie ik een aantal ontwikkelingen aankomen. Nu ‘big finance’, de grote banken, flink bezig zijn met DeFi, zie je veel startups bruggen bouwen met hun producten, tussen de traditionele finance en nieuwe crypto-wereld. Synthetix is hierin echt het bekendste voorbeeld, Nexis doet dit mooi met verzekeringen en vele andere startups gaan komend jaar ook hun product op de markt zetten.

De virtuele gasprijs gaat door het dak

De hoge kosten die veel mensen in ontwikkelingslanden betalen voor het versturen van geld, zijn vaak het marketingargument van enthousiastelingen om cryptovaluta te promoten. Waar makkelijk 10-20% wordt gerekend door partijen als Western Union, zijn crypto-transacties vaak een fractie hiervan; recent betaalde iemand bijvoorbeeld $0,80 voor een transactie van $2 miljard aan Bitcoin.

Maar bij de Ethereum blockchain, waar het grootste gedeelte van de blockchain applicaties op draaien, zoals ‘smart contracts’, ‘NFTs’ en DeFi producten, is dit helaas niet meer het geval. De kosten voor transacties, de zogenaamde GAS, zijn in 1 jaar tijd met meer dan 300% gestegen. Ontwikkelaars kijken dan ook naar andere blockchain netwerken voor de ontwikkeling van hun applicaties, waar Polkadot momenteel hoge ogen gooit, wat is opgezet door de co-founder van -jawel- Ethereum.

Het is een veelbesproken onderwerp en met alle nieuwe technologische ontwikkelingen vanuit de bestaande bedrijven en nieuwe startups, verwacht ik dat de hoge kosten het komende jaar grotendeels gaan verdwijnen.

Wat zeker niet gaat verdwijnen, zijn de decentrale beurzen, zoals Uniswap, Pancakeswap en Sushiswap. Namen waar je op het eerste gezicht vooral een glimlach op het gezicht van krijgt, maar als je ziet hoeveel geld deze ‘decentralized exchanges’ (DEXen, handelsplatformen voor cryptovaluta) per dag momenteel verwerken, dan veranderd de glimlach in verbazing.

Inmiddels wordt op dit soort decentrale handelsplatformen meer verhandeld, dan bij centrale partijen als Coinbase en Binance. Hoewel het voor veel gebruikers nog redelijk complex is om te gebruiken en de Amerikaanse overheid heeft aangegeven dat ze deze platformen streng wil reguleren, zie ik het komende jaar zich een waanzinnige groei voltrekken van het handelsvolume. Op deze handelsplatformen worden weer allerlei nieuwe DeFi applicaties ontwikkeld, wat de groei alleen maar zal doen toenemen van het ecosysteem.

Een laatste ontwikkeling, die momenteel aan het opkomen is in DeFi en het komende jaar wel eens heel groot kan worden, zijn blockchain-based-games. Wereldwijd zijn er 2 miljard gamers, die momenteel $150 miljard hieraan spenderen en over twee jaar naar verwachting $250 miljard. De in-game aankopen, zijn een groot gedeelte van deze miljardenmarkt en 62% van de gamers en 82% van de ontwikkelaars heeft aangegeven dat ze dit heel graag op de blockchain zien.

Er blijft nog wel veel werk aan de veiligheidwinkel, vanwege de vele grote hacks. Recent werd $600 miljoen gestolen tijdens de Poly-hack en $115 miljoen tijdens de Cream-hack. Onderzoek wijst uit, dat 2/3^e van deze hacks te wijten is aan de incompetentie van de ontwikkelaar en bijna 1/3^e aan fouten in de code.

• NFT boom of barst?

Het lijkt wel dat als je nog geen NFT hebt gemaakt als creatieveling, je er niet meer bij hoort. Mijn social feeds staan boordevol enthousiastelingen die de NFTs minten (maken), verkopen en kopen. Eerder schreef ik al over de geweldige mogelijkheden, voor zowel makers als bedrijven. Waar bij het Web1.0 bedrijven content maakten en verdienden en het huidige Web2.0 mensen content maken en bedrijven daaraan verdienen, zie ik bij Web3.0 dat mensen niet alleen content maken, maar daar ook echt geld aan gaan verdienen. NFTs spelen daarin een sleutelrol.

NFTs gaan in mijn optiek echt een grote impact hebben op de kunst-, mode-, muziek- en sportwereld. Niet alleen de grote bedrijven zoals VISA, Disney en Adobe die hier mee aan de slag gaan, stapelen zich op. Er komen ook steeds meer mogelijkheden bij, die eerder (technisch) niet mogelijk waren.

De luie apen community

Naast het platte kopen en verkopen van content en kunstwerken, zie je ook een nieuwe trend ontstaan; communities. Het mooiste voorbeeld hierin is de Bored Ape Yacht Club. Alle eigenaren van een van de Bored-Apes, die gemiddeld voor een paar miljoen per stuk over de toonbank gaan, mogen hier lid van worden. Veel eigenaren kopen zelfs een Bored Ape, om bij deze community te horen.

Aap-eigenaren maken van hun eigen aap hun Twitter-foto als een soort statussymbool. Daarnaast krijgen ze ook een aantal voordelen met hun eigendom: toegang tot een Discord-groep voor andere eigenaren, toegang tot virtuele merchandise-drops en gratis extra NFT’s. NFTs maakt dit allemaal (technisch) mogelijk en ik denk dat dit niet alleen komend jaar, maar ook daarna heel erg groot gaat worden.

In mijn trendblog over crypto, schreef ik ook al over een andere gave trend binnen blockchain / NFTs; de ‘play to earn blockchain games’ (P2E). Want wie wil er nou geen geld verdienen met spelletjes spelen? Louis Vuitton heeft zo bijvoorbeeld haar eigen online NFT game gelanceerd en de bekendste P2E game, Axie Infinity, heeft al $1.6 miljard omgezet. Spelers in landen als de Filipijnen en Indonesie, spelen deze spellen inmiddels omdat ze hier meer geld mee verdienen dan het reguliere werk.

Ook binnen NFT komen er elke week wel weer nieuwe ontwikkelingen. LOOT is daarin wel echt weer een revolutionair iets. De maker van VINE creëerde 8000 ‘LOOTbags’, zette deze online en waren binnen notime allemaal gratis geclaimt. Het zijn allemaal ‘conversation starters’ gebleken; allerlei communities van fans, artiesten en creatievelingen zijn momenteel aan het kijken naar toekomstige creaties. Het is geinspireerd op hoe het bekende Marvel miljarden spendeerde aan de ontwikkeling van allerlei sci-fi films. Honderden schrijvers en artiesten kregen geld en kwamen met ideeen voor de films, waar uiteindelijk een combinatie van alle ideeen ook daadwerkelijk werd geproduceerd. LOOT wil dit niet top-down doen, maar gelijk met de virtuele community.

Het komende jaar kan in mijn optiek al niet meer stuk, met de geweldige drive waarmee veel mensen het NFT ecosysteem verder ontwikkelen. Veel nieuws gaat nog steeds over de waanzinnige bedragen die soms voor NFTs worden betaald, zoals $533 miljoen wat zogenaamd voor een CryptoPunk werd neergelegd. Het mooie van veel blockchains, is dat alles transparant is, waardoor je ook big data analyses kan maken rondom de verdiensten. Dan zie je dat slechts 2% van de verkochte NFT’s voor meer dan $600 wordt verkocht en dat het grootste gedeelte van de grote bedragen, in de zakken beland van slechts 50 artiesten.

• Stablecoins aan de ketting

Het is een doorn in het oog van wetgevers wereldwijd; stablecoins als Tether. Eerder schreef ik al over het belang er van, binnen de wereldwijde financiële en cryptovaluta systemen. Door de snel toegenomen omvang, zouden ze volgens verschillende overheden het wereldwijde financiële systeem juist in gevaar kunnen brengen.

Kredietbeoordelaar Fitch waarschuwde deze maand dat de snelle groei van stablecoins “destabiliserende effecten” zou kunnen hebben op de korte termijn krediet markten. De wereldwijde Financial Action Task Force (FATF) waarschuwde recent voor de grote toename van witwassen er door en de Bank for International Settlements schreef in haar meeste recente rapport dat het totaal geen waarde er van ziet.  

Hoewel de coins impliceren stabiliteit te brengen, kwam de grootste stablecoin, Tether, de afgelopen tijd doorlopend zeer negatief in het nieuws. Veel mensen gaan er vanuit, dat stablecoins zijn ‘gepegged’, 1-1 gedekt door een andere asset. Voor elke Tether in omloop, zou er dus een Dollar ergens zijn opgeslagen. Inmiddels is deze coin meer dan $70 miljard waar en na grote internationale druk, bleek dat het bedrijf achter Tether, een hele rare mix er op na hield van bezittingen, om al dit geld op de balans te dekken.

Hierdoor moest het al een boete aan de Amerikaanse overheid betalen en heeft diezelfde overheid nu met spoed een framework ontwikkeld, om stablecoins, zoals Tether, flink aan banden te leggen. Handelsbeurzen als Bitcoinmeester haalden de coin al offline. Het gaat echter niet alleen over Tether; er zijn tientallen stablecoins in omloop en het grote wachten is nog steeds op de stablecoin die veel overheden wakker schudde; Diem, geïnitieerd door Facebook.

Naast dat Europese, Chinese en Amerikaanse overheden, hun grote zorgen uitten, hebben ze nu dus in sneltreinvaart wetgeving ontwikkeld, wat komend jaar in werking zal treden. President Biden gaf al aan ze in dezelfde categorie te scharen als banken en het hoofd van de Amerikaanse centrale Bank, Jerome Powell gaf al aan ze niet te willen verbieden, maar wel streng te reguleren. Belangrijk, om de cowboys uit de sector te filteren en ook daadwerkelijk breed te worden geaccepteerd door grotere instellingen. In een recent onderzoek van Deloitte gaf 83% van de executives aan, dat zij het huidige fiat-geld vervangen zien worden door dergelijke coins.

• Overheden maken overuren

Normaal lopen overheden altijd achter op technologische ontwikkelingen, het zogenaamde pacing probleem. Op blockchain gebied zie ik het komende jaar echter een paar belangrijke ontwikkelingen vanuit overheden ontstaan. Als eerste, zal de belangrijke MICA regelgeving komend jaar waarschijnlijk uitgebreid worden getest en besproken, om vervolgens te worden geïmplementeerd. Een ontzettend belangrijke stap, in de verdere professionalisering van de sector en daarmee ook toetreding van nog meer organisaties.

Daarnaast heeft de EU afgelopen juni bekend gemaakt, dat het komend jaar de inspanningen rondom ‘Self Sovereign Identity’, waarover ik eerder schreef, verder zal gaan intensiveren. Verder maakt de EU ook grote stappen met haar eigen ‘European Blockchain Services Infrastructure’. Door deze infrastructuur te creëren, wil de Europese Commissie een groot aantal grensoverschrijdende digitale openbare diensten leveren, ‘ten behoeve van de burger, de samenleving en de economie’.

Het is de eerste EU-brede blockchain-infrastructuur, die wordt gemaakt in een poging om openbare diensten betrouwbaarder en toegankelijker te maken voor Europese burgers, door het bestuur transparanter te maken, naleving van EU-regelgeving te faciliteren en te werken aan gegevenscompatibiliteit.

• Gradually, then suddenly

De uitvinder van Bitcoin, de nog steeds mysterieuze Satoshi Nakamoto, zou zich in zijn graf om draaien. Meerdere malen. Het initiële idee van de Bitcoin-blockchain, was om de macht bij financiële intermediairs (zoals banken) en overheden, weg te halen en door het decentrale karakter van de blockchain-technologie, weer terug te leggen bij de burger.

De Chinese overheid gebruikt de technologie nu juist, om een digitaal, centraal bankgeld systeem te lanceren, de E-CNY. Volgens veel experts krijgt de Chinese overheid hier juist nog veel meer grip op haar bevolking, door nu ook financiële transacties in het land grotendeels te kunnen controleren. Het is nog maar 100 dagen tot de Olympische Winterspelen in het land, waar deze zogenaamde ‘Central Bank Digital Currency’ (CBDC), het levenslicht zal zien. Inmiddels heeft de Chinese overheid Amerikaanse bedrijven die actief zijn in het land, zoals McDonalds, onder druk gezet om de munt te gaan accepteren tijdens de spelen.

Ook al zijn er al landen die een eigen CBDC gebruiken, zoals de Bahama’s en zeer recent ook Nigeria, met haar waanzinnige macht op het wereldwijde toneel, lijkt China hier grote impact te gaan hebben op het financiële systeem en op lange termijn zelfs de Amerikaanse macht hierop, flink af te zwakken. Het kan met haar E-CNY infrastructuur de huidige infrastructuren, die worden gedomineerd door Dollars en Amerikaanse macht (zoals het SWIFT systeem), flink te ondermijnen.

Het komende jaar kijken mensen dan ook zowel reikhalzend, als spannend uit naar waarmee China op de proppen komt. Het zal niet in een jaar gelijk wereldwijd het economische leiderschap gaan overnemen, maar zoals Ernest Hemingway’s het mooi omschrijft in zijn boek The Sun Also Rises, ‘gradually, then suddenly’. Net als de impact van veel technologieën; langzaam, maar ineens extreem en onverwacht.

De ‘bank der banken’, de Bank for International Settlements (BIS), lanceerde recent haar nieuwste rapport over de wereldwijde ontwikkelingen op gebied van CBDCs. Dit laat zien dat 86% van de centrale banken wereldwijd, kijkt naar CBDC en 60% zelfs al bezig is met de ontwikkeling er van.

Weg met de wallet gardens; power to the people!

Decentralisatie blijft bij veel ontwikkelingen het toverwoord. Op steeds meer vlakken, zien we niet alleen de oproep ontstaan voor het teruggeven van bepaalde macht aan de gebruiker / burger, maar ook de lancering van blockchain oplossingen die dit mogelijk maken.

Het decentraal opslaan van big data, niet meer in de ‘wallet gardens’ van de ‘big tech companies’. Macht en soevereiniteit weer terug leggen in de handen van makers, eigenaren, kleine organisaties en burgers, wat we nu zien in de grote ontwikkelingen rondom NFTs en DeFi. Fractioneel eigenaarschap, door middel van ‘fantokens’ zoals die van Ajax, PSV en Fortuna Sittard en vastgoed, zoals met het Amsterdamse Bloqhouse. Het past allemaal in de volgende fase van de ontwikkeling van het internet; Web3.0, gebouwd op een decentrale architectuur.

Fortune favours the bold

We gaan een heel gaaf blockchain jaar tegemoet. Ik kijk ontzettend uit naar alle ontwikkelingen, die ik nu totaal nog niet zie aankomen. Het is bij alle ontwikkelingen inmiddels wel duidelijk geworden dat deze vaak starten door de dappere, grote denkers. We gaan het zien, of het lef van veel van hen, het komende jaar zal worden beloond.

Groter, mooier, gedurfder. De grote inhaalslag lijkt begonnen rondom evenementen in Nederland. In dit laatste kwartaal krijg ik inmiddels al nul op het rekest over de beschikbaarheid van allerlei locaties, is het flink plannen geblazen met sprekers en technische partijen, maar bovenal; merk ik dat iedereen weer goede zin heeft om wat moois neer te zetten, na een veelbewogen periode. Wat staat ons als eventsector in 2022 te wachten? Mijn 6 voorspellingen:

De veelheid aan zowel uitnodigingen als aanvragen, stemt mij ontzettend positief. Hoewel niemand antwoorden heeft en deze ook niet zal hebben, over wat ons het komende jaar te wachten staat, is het heel inspirerend om te zien hoe de vele partijen die in de sector actief zijn, door blijven gaan met verfijnen, experimenten, grenzen verleggen en unieke producten op te markt te zetten.

Inmiddels heeft 46% van de organisatoren alweer een fysiek event georganiseerd de afgelopen maanden en is 80% bezig om dat dit kwartaal te doen. Zoals ik in mijn vorige blog schreef, verlangt een dikke 95% van de Nederlanders weer naar het bezoeken van een zakelijk event, sportevent en entertainment.

Maar de afgelopen tijd heeft een grote invloed gehad op de sector; positief en negatief. De snelle technologische transformatie heeft voor ongekend veel nieuwe mogelijkheden en doorbraken gezorgd, maar de bezoeker zelf is soms ook totaal veranderd, wat weer allerlei uitdagingen met zich mee brengt.

1. One size fits not all

Eerder schreef ik over het ‘hybride normaal’; de verregaande samensmelting van fysieke en virtuele events. Sommige organisaties zie ik nu in hun event strategie een mix opnemen van zowel fysieke als virtuele events, ik werk met partijen die echt inzetten op virtual-first en eens per jaar een kwalitatief fysiek netwerk event organiseren, organisaties die weer volledig terug gaan naar fysiek, maar zie ook nog steeds veel organisaties twijfelen.

In een recent onderzoek gaf 71% van de organisaties aan dat zij hun event strategie hoofdzakelijk ‘digitaal’ houden, vanwege de vele positieve effecten en resultaten die zijn geboekt de afgelopen tijd. Ik zie hier ook veel meer een verschuiving van wat een organisatie zelf wil, naar het in kaart brengen van de wensen van de bezoeker en op basis daarvan acteren.

Veel bezoekers geven aan dat zij voor de meeste elementen van reguliere events, liever een virtuele dan een fysieke variant bezoeken. Gemak, comfort maar ook nog zeker de angst rondom corona spelen hierin een rol. Laatst merkte ik dat bij een klant, die een fysiek event voor 200 medewerkers wilde organiseren, maar waar bij de inschrijving bleek dat er maar 2 medewerkers fysiek wilde langskomen. De belofte van een borrel en bitterbal nadien, red je het niet meer mee.

• Betekenisvolle belevenissen

Een van de grote trends die ik het komende jaar zie, is echt de verschuiving van het pure productionele organiseren van een locatie, sprekers en catering, naar het neerzetten van een gave totaalbelevenis. Dit komt ook mooi terug in het boek ‘The Experience Economy’ van Jim Gilmore;

“To set yourself apart from your competition, you need to stage experiences — memorable events that engage people in inherently personal ways.”

Door de vele technologische mogelijkheden die het afgelopen jaar bekend zijn geworden, is het publiek ook een stuk veeleisender geworden. We worden steeds drukker, dus er zal steeds scherper worden gekeken naar of het event wel de moeite waard is, om tijd voor vrij te maken. Data van een van de grootste event platformen, laat zien dat slechts 42% van de virtuele event bezoekers, een sessie volledig bijwoont. 

Het neerzetten van een betekenisvolle beleving, is volgens 66% van de event organisatoren dan ook hoofdprioriteit om aan te werken het komende jaar. Niet een standaard programma proberen op te leuken met een virtuele speurtocht aan het einde, maar echt stap voor stap de virtuele klantreis uit te werken. Voor de verschillende type bezoekers. Kijkende ook naar hoe elk aspect van het event, waarde kan toevoegen voor een bezoeker.

Want waarom zou die bezoeker live langskomen, als de content later ook online wordt gepubliceerd? Zodat de bezoeker de content op eigen gelegenheid kan bekijken, op zijn favoriete kijk-plek. Een analyse van de questionnaires die we stuurden na TED events, liet dat ook heel duidelijk zien; mensen kwamen echt voor de totaal beleving. De TED talks zelf werden later altijd publiekelijk gepubliceerd; het waren juist alle verassingen van uitnodiging tot uitzwaaien, waar bezoekers live voor langs wilde komen.

Van passief achterover leunen en aanschouwen, tot actief participeren als bezoeker en de beleving co-creëren. Van puur absorberen tot echt volledig ondergedompeld worden in het geheel. Fysiek, virtueel en hybride; op alle fronten is het echt noodzaak om dit niet als een simpele cupcake met logo bij de koffie te zien, maar echt als een integraal onderdeel van het core concept en strategie, laat ook een meta-analyse van verschillende onderzoeken hier naar zien.

• Meer micro momenten

Het jaar voor corona, was de gemiddelde opkomst van een congres 4900 mensen. Ook hier zie ik een sterke verschuiving naar veel meer kleinschaligere events. Onderzoek liet al zien dat 55% van de organisatoren echt inzet op kleinschaligere events. Ook dit is niet iets wat het afgelopen jaar pas is ontstaan. Bij TED was het altijd gaaf om te schemeren met de grote locaties die we tot de nok toe vulden, zoals theaters en concerthallen. Maar we kregen van de bezoekers juist vaak even goede en soms zelfs betere feedback op de ‘Salons’ die we organiseerden met maximaal 5 sprekers en 100 bezoekers.

Het hoofd doel bleef dan ook; een podium maken voor inspirerende ideeën. Onderzoeken blijven uitwijzen, dat inspiratie de nummer 1 reden blijft voor mensen om naar events te blijven komen. Het menselijk brein kan niet een volle dag constant inspiratie verwerken. Daarnaast hebben steeds meer mensen moeite volgens het Sociaal Cultureel Planbureau steeds meer moeite om hun dagelijkse activiteiten met elkaar te combineren.

Kleinere, korte events zijn daarom ook steeds populairder. Een selectie sprekers die niet gelijk een uur spreektijd claimen maar eerder 20 minuten en een kleiner gezelschap bezoekers, wat de interactie ook zichtbaar verbeterd.

• Het nieuwe netwerken

Naast inspiratie, blijft netwerken, nog steeds de op een na grootste reden voor bezoekers om naar een event te gaan; fysiek, virtueel of hybride. Nu waren al voor corona de event apps al in overvloed beschikbaar, waarmee je met de meest geavanceerde technieken als AI, matchmaking kon faciliteren tussen de bezoekers. Nu we een sterke toename zien van hybride events, is dat wel echt een uitdaging voor de organisatoren. Want hoe breng je zowel de virtuele als fysieke deelnemers met elkaar in contact?

Nu willen virtuele deelnemers graag met de fysieke in contact treden, maar zie ik fysieke deelnemers niet constant op hun telefoon, als ze ook fysiek met iemand een glas kunnen heffen. Er zijn inmiddels ook op dat vlak al weer allerlei grappige oplossingen, zoals video-call-robots, die worden bestuurd door virtuele deelnemers en robots die op de netwerk-hotspots, de virtuele deelnemers op een leuke manier onder de aandacht brengen.

https://www.youtube.com/watch?v=A4aO-DcP2P4

Het blijft wel nog écht een uitdaging voor organisatoren, want waar je normaal simpelweg kon verwijzen naar een netwerk locatie, moet je nu echt veel meer moeite doen om beide publieken goed met elkaar te verbinden. Zelf kan ik hier zeker de geavanceerdere events apps aanbevelen, zoals Bizzaboo of Hopin, die dit hele proces erg goed faciliteren en daar een mooi aanbod oplossingen voor aanbieden.

• Marketing uitdagingen en kansen

Om bezoekers ook daadwerkelijk naar een event te krijgen, blijft een goede marketing noodzakelijk. Met de nieuwe privacy features van bedrijven als Apple en Google, komen er de komende tijd heel wat uitdagingen bij rondom getargete marketingstrategien. Van Apple’s Mail Privacy Protection en andere nieuwe instellingen, tot Google’s Privacy Sandbox. Het zijn in mijn optiek goede updates, die de privacy van de gebruiker versterken, maar daardoor voor marketeers voor veel nieuwe uitdagingen zorgen om het juiste publiek te bereiken. Vooral als we kijken naar het belang van bijvoorbeeld email in de marketingmix, waar door de updates ineens veel belangrijke data niet meer kan worden verkregen.

Aan de andere kant zie ik ook een grote verschuiving van events als winstmaker naar marketingtool. Een mooi voorbeeld is Microsoft, wat voor corona $2500 vroeg voor een ticket voor haar grote event en daarmee 6000 bezoekers trok. Door het virtueel te trekken en gratis te maken, kreeg het 197.000 bezoekers over de virtuele vloer en kondigde het gelijk aan dit altijd zo te houden. Je ziet dit ook duidelijk terug in de cijfers; 80% van de events hebben een gratis registratie, al dan niet met ook nog een betaalde premium onderdeel.

Minder dan 25% van de event organisatoren wist een winstgevend event neer te zetten en ik zie dan ook steeds meer bedrijven inzetten op het marketing/branding aspect, in plaats van een inkomstenbron. Events zijn voor 85% van de marketingexecutives cruciaal voor hun marketingmix en inmiddels besteden de meeste bedrijven 10-20% van het marketingbudget aan virtuele events.  Het komende jaar verwacht ik dan ook echt een zeer sterkte toename van dit type events.

• Plan C

De Griekse wijsgeleerde Heraclitus zij het al zo mooi; de enige constante in het leven is verandering. Op het moment van schrijven is er alweer een nieuwe corona-variant in ons land gelokaliseerd en met de wereldwijde ontwikkelingen op het gebied van zaken als vaccinatiegraad en impact op de zorg, zal corona ook het komende jaar nog een flinke impact hebben op de industrie. Ik merk nu al aan events die ik in andere Europese landen en de Verenigde Staten neer zet, dat we er in Nederland echt heel goed vanaf komen wat betreft maatregelen. Wereldwijd geeft 39% van de eventplanners aan dat vaccinatie verplicht is op het event wat zij organiseren; testen en antistoffen tellen niet. Probeer dat maar eens in Nederland te doen.

Naast de standaard aandachtspunten, zoals een uitgebreid hygiëne protocol, ontsmetting stations, contactloze infrastructuur en de corona-toegangs-app, verdient het in mijn optiek ook zeker de aandacht om altijd een plan B achter de hand te hebben; voor sprekers, bezoekers, partners en alle andere cruciale onderdelen van het event. Alvast in hoofdlijnen een alternatief uitwerken, wat eventueel binnen een week opgetuigt kan worden. Puur om de organisatie stress te verminderen en er onder alle omstandigheden voor te zorgen dat het event ook echt door gaat. De afgelopen tijd zag ik sprekers die ziek werden en niet mochten reizen en door een lokale corona uitbraak ineens een fysiek event met een no-show van 75%.

Ondertussen blijven de gave mogelijkheden om events te verrijken, zich ontvouwen. Van sprekers binnenhalen met hologram presentaties, tot onderdelen van events in VR-voorlopers van het ‘metaverse’ organiseren of een Spotify omgeving zetten, door middel van Rooms. Volgens mij kan 2022 wel eens het mooiste jaar gaan worden voor de event industrie, tot nu toe. Ik kijk er naar uit!

Misschien wel het mooiste jaar in de geschiedenis van cryptovaluta. Exploderende koersen, records aan investeringen in startups, grote gevestigde partijen die groots instappen en zoveel technologische ontwikkelingen, dat ik bij het schrijven van deze blog bijna niet kon kiezen wat ik in het komende jaar verwacht te gebeuren. Ik ga het toch proberen in deze 2022 trendblog over cryptovaluta.

Één dag in crypto, staat gelijk aan een jaar in een mensenleven. Ook al is de technologie nog zeer jong; op 31 oktober is het nog maar 12 jaar geleden dat Bitcoin werd gelanceerd, de ontwikkelingen gaan razendsnel en zijn bijna niet bij te houden. Eerder schreef ik al over Decentrale Financieringen (DeFi), Non-Fungible Tokens (NFTs), Stablecoins, Central Bank Digital Currencies (CBDCs) en het Metaverse. Veel gave ontwikkelingen, die er momenteel in de sector plaatsvinden. Inmiddels is de Bitcoin prijs gestegen naar een ‘all time high’; een recordehoogte van $62.600 en heeft de Amerikaanse overheid een zogenaamde Bitcoin ‘ETF’ goedgekeurd, waarover ik schreef in 2019. Dit zal naar verwachting de interesse in cryptovaluta nog veel sterker laten toenemen.

Op zoek naar de moonshot

Dit Bitcoin prijs is dit jaar, op moment van schrijven, verdubbeld en er zijn daarnaast allerlei altcoins (alternatieve cryptovaluta) die met percentages als 15000% en 10000% in waarde zijn gestegen. Het bekende ‘Stock to Flow’ model voorspelt dat de Bitcoin prijs zelfs nog een keer kan verdubbelen tot $100.000 rond aankomende Kerst, wat ook een positief katalyserend effect zal hebben op de altcoins.

Het leuke van deze gekte, is dat ik ineens weer heel veel oude bekenden aan de lijn krijg, die advies zoeken bij het kopen van cryptovaluta en vooral; welke altcoin ik verwacht nog te gaan ‘moonen’ (crypto terminologie voor sterk stijgen). Veel mensen lijken wel high te zijn geworden door de waanzinnige prijsstijgingen die veel coins hebben doorgemaakt, de verhalen van bekenden die er veel geld mee hebben verdiend, influencers die de ene na de andere coin aanprijzen als nieuwe moonshot en de eindeloze stroom aan positieve ontwikkelingen in de sector.

Wachten op de zwarte zwaan

De wereld wordt door het eindeloze geprint van geld door overheden en de nul procent rentetarieven, overspoeld met liquiditeit. Liquiditeit, wat gedeeltelijk weer in de markt voor cryptovaluta terecht komt. We zagen in de Verenigde Staten dat 7% van de stimuleringschecks die de overheid aan haar burgers uitstuurde, werd gebruikt om crypto te kopen en in Nederland had 5% van de mensen al crypto en is 25% het van plan te gaan kopen.

De gekte zal in mijn optiek dus nog wel even aanhouden, nu de economie zich zo snel heeft hersteld na de corona dip en de aandelenbeursen recordhoogtes bereiken. Het wachten is echter, op een onverwacht ‘black swan event’; totaal onverwacht maar met grote impact.

We zagen begin juni, hoe één tweet van Tesla topman Elon Musk, de hele cryptomarkt deed instorten.

Eerst even terugblikken

Ook vorig jaar mocht ik op Frankwatching voorspellingen doen over wat ik voor trends verwachtte rondom cryptovaluta dit jaar. No pressure voor de voorspellingen van volgend jaar, maar die van dit jaar zijn allemaal uitgekomen. De grote institutionele partijen zijn ingestapt met waanzinnige bedragen en volgens dit mooie overzicht, komen daar nog zeer regelmatig nieuwe investeringen bij. De bullmarkt is heel duidelijk gestart, met hier en daar een flinke dip, maar als je uitzoomt dan zie je een ongekende stijging van alle coins.

Wordt er ook wat gedaan met het geld wat al deze projecten ophalen en verdienen aan deze stijging? Zeker! Veel grote projecten zijn constant bezig met grote nieuwe updates van de platformen, sluiten nieuwe partnerships en onthullen nieuwe technologische snufjes. Bitcoin heeft de grote ‘Taproot’ update gepubliceerd, Ethereum een grote stap voorwaarts gemaakt in haar transitie met de lancering naar ‘2.0’, Cardano komt inmiddels elke maand wel met een update, Binance heeft net een fonds van $1 miljard gelanceerd en ook Solana timmert hard aan de snelweg.

Helaas zien we ook de minder positieve voorspellingen uitkomen; cryptocrime heeft ook een vogelvlucht genomen. Hacks, scams, pump & dumps en vele andere criminele activiteiten zijn aan de orde van de dag en nemen in aantal snel toe. Overheden zijn in versneld tempo gaan kijken nu hun eigen rol, rondom wet- en regelgeving. Nu juich ik dit zeer toe, om de sector volwassen te maken en klaar voor de toetreding van nog heel veel meer (grote) investeerders. Maar helaas hebben verschillende overtrokken en niet ter zaken doende reacties van overheden, juist schade aangericht. Hierover meer in mijn voorspellingen voor het komende jaar.

1)   Bitcoin voor de boodschappen

Van een negen pagina tellend document, is Bitcoin in 12 jaar uitgegroeid tot een wereldwijde ‘reserve asset’ met maatschappelijke impact. In het westen zijn de meeste ontwikkelingen ‘ondergronds’; de onderliggende blockchain technologie wordt al door 81 van de 100 bedrijven gebruikt, maar vaak niet zichtbaar voor de consument. In veel ontwikkelingslanden zijn cryptovaluta inmiddels onderdeel geworden van het dagelijkse leven. Als we kijken naar waar cryptos het meest worden gebruikt, dan zie je een aantal interessante landen in het top-lijstje staan; Nigeria, de Filipijnen, Turkije en Venezuela. Landen die niet geheel toevallig, ook problemen hebben met hun huidige munteenheid.

Het centraal-Amerikaanse land El Salvador verraste vriend en vijand, door Bitcoin een wettig betaalmiddel te maken. Hierdoor zijn bedrijven verplicht, om Bitcoin te accepteren. Ik ben er zelf nog niet over uit, wat ik van deze stap moet denken. Als je net jouw inkomen in Bitcoin hebt omgezet en een Amerikaanse miljardair laat met een tweet de koers bijna halveren, dan is dat niet uit te leggen. Maar aan de andere kant, heeft 70% van de inwoners simpelweg geen bankrekening, vaak omdat banken deze niet aanbieden om allerlei redenen. Daarnaast komt een kwart(!) van het nationaal inkomen het land binnen, via een buitenlandse geldtransfer, waar vaak hoge percentages (tot wel 30% van het bedrag dat wordt verstuurd) worden berekend door partijen als Western Union. Meer dan 70% van de inwoners krijgt dit soort betalingen binnen, wat gemiddeld 50% van het inkomen is van de inwoners. Grensoverschrijdende geldtransfers via Bitcoin laten verlopen, kan op jaarbasis dan ook $400 miljoen aan fees schelen voor de inwoners. Geld wat de bevolking hard kan gebruiken.

Het laatste woord is er nog niet over gezegd; het Internationaal Monetair Fonds heeft een nog geplande lening aan het land ‘on hold’ gezet en ook binnenlands is er nog verzet. Ook al zijn er al 2 miljoen ‘Chivo’ wallets in gebruik (op 6,5 miljoen inwoners), 70% van de bewoners stemde bij een grote enquête tegen de invoering en 93% van de bedrijven zegt nog geen Bitcoin betaling te hebben uitgevoerd.

Ticket naar vrijheid

Inmiddels is het precedent geschept. Landen als Paraguay en Brazilië zijn inmiddels ook aan het kijken naar de mogelijkheden om Bitcoin een wettelijk betaalmiddel te maken. In landen als Afghanistan wordt het inmiddels het ‘ticket to freedom’ genoemd. Ik verwacht in het komende jaar dan ook meer landen, die Bitcoin en eventueel andere valuta, gaan inzetten als wettig betaalmiddel. In de strijd tegen hoge grensoverschrijdende betalingen, in de strijd tegen inflatie en om de machtsgreep van de Verenigde Staten met haar Dollar, te verkleinen.

Niet alleen als betaling, maar ook als investering. Landen als Bulgarije en Oekraine hebben al miljarden Euro’s aan Bitcoin gekocht.

2)   Lichtflitsen

Cryptovaluta worden niet alleen actief gebruikt in ontwikkelingslanden; ook in westerse landen zijn allerhande toepassingen die dagelijks worden gebruikt. Op verschillende manieren, is het mogelijk gemaakt om content makers te bedanken voor hun werk. Twitter heeft de Tips-functie toegevoegd aan het platform, waarmee je een Bitcoin-fooi kan geven aan jouw favoriete Tweeps. Dit kan inmiddels ook met podcasts, door Podcasting 2.0 van ‘podfather’ Adam Curry.https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=9049886221589092963

Beide functionaliteiten maken gebruik van het ‘lightning network’. Dat is een zogenaamde ‘second layer solution’, die is gebouwd op het Bitcoin netwerk. Het biedt daarmee een krachtig antwoord, op de criticasters van Bitcoin, dat het aantal transacties wat mogelijk is op het netwerk en de snelheid er van, achterblijft bij huidige betaalmiddelen als creditcards. Waar Bitcoin 7 transacties per seconde aankan en VISA 65.000, kan Lightning miljoenen aan.https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=8110056571815392619

Alleen al afgelopen maand, verdubbelde het aantal Lightning transacties steeg het aantal gebruikers met 11164%. Dit is niet alleen te wijten aan de Twitter-Tips, doordat het zeer kleine betalingen relatief goedkoop kan verwerken, wordt het ook veel gebruikt in de gaming wereld voor de aankoop van kleine in-game items en in ontwikkelingslanden zoals El Salvador, voor betalingen. Een gave ontwikkeling, omdat hij ook echt een positieve impact heeft in ontwikkelingslanden. In het komende jaar verwacht ik dat het volume transacties zeer sterk gaat toenemen, met ook de positieve effecten voor Bitcoin zelf. 

3)   Kunst & Kapitaal blijven vliegen

Het geld wat inmiddels omgaat in de NFT markt en Decentrale Financieringen (DeFi), blijft ook maar stijgen. Niet alleen de kleinere ‘retail’ beleggers, maar ook bestaande instituten zoals ING geven aan dat zij DeFI een waanzinnig interessante ontwikkeling vinden. Crypto zou financiele instellingen, zoals banken, volledig overbodig maken. Maar nu zien we, dat veel grote banken juist zelf er mee aan de slag gaan en producten aanbieden. De ‘total value locked’ (geld wat is ingelegd) in DeFi is inmiddels groter dan $200 miljard en ik zie dit bedrag het komende jaar nog wel verdubbelen naar $400 miljard. Er zijn dan ook nog echt wat grote stappen te zetten, om DeFI volwassen te maken. Van alle hacks in crypto-land, vind 75% plaats binnen DeFi. Daarnaast heeft de Amerikaanse toezichthouder, de SEC, recent aangegeven op korte termijn met strenge regelgeving voor DeFi te gaan komen. Institutionele DeFi zal dan ook nog wel even op zich laten wachten, de algemene DeFi wereld groeit ondertussen hard door.

Ook de interesse voor NFTs blijft maar stijgen. Alleen al het afgelopen kwartaal, werd er voor meer dan $10 miljard verhandeld. Dat zijn niet alleen verveelde apen, de allereerste broncode van het internet en een plekje op de arm van een bekende tennisspeler. Ook steeds meer grotere partijen treden toe tot de NFT markt, zoals Disney, Electronic Arts en het WWF. Er zijn ook allerlei nieuwe ontwikkelingen, zoals ‘play to earn blockchain games’. Geld verdienen, terwijl je een spelletje speelt; wie wil dat nu niet? Niet geheel onverwacht doen dat inmiddels al een kleine 1 miljoen mensen en schieten de spelletjes uit de grond. Louis Vuitton lanceerde zeer recent het spel ‘Louis: The Game’.

4)   De grote jongens blijven binnenkomen

Het mooie van blockchain en vooral die van Bitcoin, is dat je sinds het ontstaan alle transacties kan zien en daardoor kan analyseren. Partijen als Glassnode en Chainalysis kunnen hierdoor de meest interessante analyses maken. Van het identificeren en volgen van criminele transacties voor geheime diensten, tot het in kaart brengen wat voor accounts Bitcoin bezitten.

Eigenaren met meer dan 1000 Bitcoin in bezit, ook wel de ‘whales’ genoemd, worden vaak gevolgd. Van sommige ‘whales’ is bekend wie ze zijn, maar de meesten zijn onbekend. Het zorgt voor veel speculatie; zijn het rijke individuen of juist de banken die anoniem Bitcoin kopen en verhandelen? Er zijn allerlei tools die de bewegingen van deze ‘whales’ in de gaten houden, zoals het Twitter account ‘Whale Alert’. Waar Bloomberg schreef dat 2% van de Bitcoin wallets, 95% van alle beschikbare Bitcoin in bezit heeft, laat Glassnode in een diepgaande analyse zien dat dit juist veel beter is gedistribueerd en dat deze distributie ook steeds meer toeneemt.

Vanwege de meldplicht die veel publieke ondernemingen hebben wereldwijd rondom de financiën en grote investeringen, worden grote aankopen van Bitcoin vaak al snel wereldwijd bekend gemaakt. Van grote institutionele investeerders en de zogenaamde ‘family offices’ (beheermaatschappijen van zeer rijke families), is die informatie echter niet beschikbaar. In een recent event wat ik organiseerde rondom de nieuwe Europese crypto-wetgeving MICA, gaven verschillende experts aan dat zij ook pas verwachten dat dit type investeerders pas cryptovaluta op grote schaal gaat inkopen, als deze MICA wetgeving is geïmplementeerd.

5)   Crackdown the cowboys

 Die wetgeving wordt inmiddels wereldwijd in rap tempo opgesteld. Veel overheden zien in, dat ze niet nog jaren kunnen wachten met wet- en regelgeving, rondom cryptovaluta. De Amerikaanse overheid is wakker geworden en geeft enerzijds aan cryptovaluta niet te willen verbieden, maar wel zeer bezorgd te zijn over de transacties en stabiliteit er van. Net als de Europese Centrale Bank, zijn deze twee machtsblokken bang dat het plotsklaps instorten van de cryptovaluta markt, de stabiliteit van het wereldwijde financiële systeem in gevaar kan brengen. Ze verwijzen hier naar de Bitcoin crash in 2017, waar Bitcoin in een maand tijd 2/3e van zijn waarde verloor en de top 10 altcoins 80%. 

Zoals ik al eerder dit jaar schreef, ben en blijf ik enthousiast over regelgeving, zolang de balans tussen regulatie en innovatie maar niet scheef komt te staan. In Nederland zien we dat te strenge wetgeving, enerzijds unicorns het land uit jagen, anderzijds de Nederlandse bedrijven een zeer oneerlijke positie geeft tegenover concurrenten uit het buitenland, die niet aan deze strenge regels hoeven te voldoen. Inmiddels wordt er door overheden wereldwijd hard opgetreden tegen het handelsplatform in cryptovaluta, Binance, waar zelfs de Nederlandse Bank al publiekelijk voor waarschuwde.

Ik verwacht het komende jaar dan ook veel ontwikkelingen wereldwijd op het gebied van regelgeving. Waarschijnlijk zal eerst scherp worden gekeken naar stablecoins en DeFi, daarnaast ook naar de cryptomarkt algemeen. De Amerikaanse overheid introduceerde afgelopen kwartaal al 18 verschillende wetten en de Europese Unie is inmiddels ook grote stappen aan het maken met haar MiCa wetgeving, die gelijk voor alle landen in de Europese Unie zal gelden. Deze zal naar verwachting eind volgend jaar, begin 2023 in werking treden.

Het blijft verassen, het blijft oppassen

Bij de introductie van de iPhone, wist ook niemand dat we er mee zouden navigeren met Google Maps, foto’s editen met Instagram en muziek streamen met Spotify. Ook met cryptovaluta is het elke dag weer een verassing wat er weer voor nieuwe ontwikkelingen bekend worden gemaakt. Er wordt hard gewerkt aan uitdagingen zoals het excessieve stroomgebruik van bepaalde blockchains, de veiligheid, stabiliteit en snelheid. Voor investeerders in cryptovaluta blijft het wel oppassen. TV Programma Radar liet laatst zien, hoe makkelijk het is om een ‘pump en dump’ op te zetten; een manier om de koers flink te manipuleren, waardoor veel beleggers worden benadeeld. Ook de oplichtings-advertenties met bekende Nederlanders zoals John de Mol en Humberto Tan, hebben in Nederland al voor tientallen slachtoffers gezorgd. Ook ‘fake projecten’ die geld binnenhalen en vervolgens van de aardbodem verdwijnen, zijn nog steeds aan de orde van de dag. Check deze blog die ik eerder schreef, hoe je dit kan voorkomen.

Hoewel ik op de lange termijn waanzinnig veel potentieel zie in de mogelijkheden van cryptovaluta, zal 95-99% van de projecten op een gegeven moment omvallen. We zagen dit ook drie jaar geleden; ook cryptovaluta projecten blijven startups, met alle investeringsrisico’s van dien. Met alle gave ontwikkelingen die ik voorzie in het komende jaar, blijft mijn enthousiasme over cryptovaluta nog waanzinnig ‘bullish’!

#blockchain #crypto #bitcoin #ethereum #nft #defi #cbdc #stablecoins #taproot #cardano #solana #lightning #podcast20