Zal AI jouw baan nu overnemen? Als je luistert naar executives in Silicon Valley die praten over de mogelijkheden van de geavanceerde AI-systemen van vandaag, dan denk je misschien dat het antwoord ‘ja, en binnenkort’ is.

Maar een nieuw artikel dat vorige week door MIT-onderzoekers is gepubliceerd, suggereert dat automatisering op de arbeidsmarkt langzamer kan gebeuren dan je denkt.

De onderzoekers van het computerwetenschaps- en kunstmatige intelligentielaboratorium van MIT bestudeerden niet alleen of AI een taak kon uitvoeren, maar ook of het economisch zinvol was voor bedrijven om mensen te vervangen die deze taken uitvoerden in de bredere context van de arbeidsmarkt.

“Over het geheel genomen suggereren onze bevindingen dat AI-banen substantieel zullen verdwijnen, maar ook geleidelijk – en dat er daarom ruimte is voor [overheids]beleid en omscholing om de gevolgen voor de werkloosheid te verzachten”, schrijven de auteurs.

Taken zoals het analyseren van beelden van diagnostische apparatuur in een ziekenhuis, of het onderzoeken van trays om er zeker van te zijn dat ze de juiste items bevatten, worden in het artikel gegeven als voorbeelden van het soort ‘visietaken’ dat de huidige AI haalbaar zou kunnen uitvoeren. Maar dit soort taken zijn vaak zo gefragmenteerd, zo stellen de auteurs, dat het oneconomisch is om ze te automatiseren. Het kost veel meer geld om een AI op te leiden, dan het werk door mensen te laten doen.

“Hoewel er enige verandering op komst is, is er ook enige tijd om je eraan aan te passen. Het zal niet zo snel gebeuren dat alles meteen in chaos terechtkomt.” vertelt Neil Thompson, de hoofdauteur van het onderzoek

Een recente studie van ChatGPT maker OpenAI schatte dat 19% van de Amerikaanse werknemers 50% van hun taken op de werkplek ‘beïnvloed’ zou kunnen zien door systemen op het huidige GPT-4-niveau – een veel hogere schatting dan de studie van de MIT-onderzoekers die zich uitsluitend op computervisie richt. Hoewel een dergelijke investering economisch zinvol kan zijn voor de grootste bedrijven, is deze vaak niet goedkoper voor een kleine onderneming die eenvoudigweg een opgeleide werknemer kan behouden die de taak al goed uitvoert.

Deze dynamiek is volgens het MIT-artikel een belangrijke reden dat niet alle taken waar AI vandaag de dag toe in staat is ook economisch haalbaar zijn om mensen in te vervangen. Maar elke dag verbaas ik mij weer over de snelheid waarmee technologie momenteel zich ontwikkeld. Dus het wachten is op een volgende versie van een AI, die het MIT onderzoek alweer laat dateren.

Merken als Mercedes-Benz, Ferrari, Nike, Adidas en eBay zijn er actief mee bezig: fysieke producten linken aan virtuele. Het is dé nieuwe trend in marketingland. Maar wat zijn phygitals en wat kan je ermee als organisatie? In dit artikel alles hierover.Het begrip phygitals bestaat al sinds 2007 en werd aan de andere kant van de wereld, in Australië, bedacht. In de oorspronkelijke context van marketingcommunicatie verwijst het naar het opbouwen van relaties met klanten in zowel de fysieke als de digitale wereld. Door de opkomst en mogelijkheden van NFTs (en achterliggende blockchaintechnologie), wordt het ineens heel makkelijk om dit te faciliteren en zijn er steeds meer organisaties die hier gebruik van maken.

Verschillende grote merken zijn in het afgelopen jaar bijvoorbeeld begonnen met het verbinden van fysieke goederen met virtuele tegenhangers. Hierdoor zijn interessante usecases aan het licht gekomen:

1) Marketing na aankoop van een product of dienst

Bij aankoop van een fysiek item, krijg je een NFT die hieraan verbonden is. Met die NFT kan je vervolgens online allerlei unieke ervaringen ontgrendelen. Een leuke gimmick voor de klant en voor het bedrijf is het weer heel interessant, omdat zij hiermee veel interessante data kunnen genereren na de aankoop.

2) Secundaire verkoop in kaart

Door fysieke producten aan NFTs te koppelen met behulp van NFC-chips, kunnen merken secundaire verkopen, nieuwe eigenaren en het gedrag van algemene houders volgen.

3) Authenticiteit en traceerbaarheid

Eerder schreef ik al over de omvang van de namaakproducten in Europa, die volgens de OESO meer dan $500 miljard per jaar bedraagt. Van vis en kip, sneakers tot tassen. Met phygitals kan je de echtheid nagaan. Dit gebeurt door het scannen van een RIFD- of NFC-chip, die verbonden is aan een virtuele variant en waarmee de echtheid kan worden gecheckt

4) Limited editions

Denk hierbij aan het uitgeven (verkopen of verloten) van unieke fysieke en virtuele collecties voor bijvoorbeeld een trouwe schare fans. Hier zijn de meest uiteenlopende combinaties mogelijk. Alleen fans die een fysiek item hebben gekocht kunnen een virtuele variant kopen (of krijgen) en andersom.

Nike: co-creatie, gamification en phygitals

Er zijn al heel wat merken die vol in de phygitals zijn gedoken. Nike lanceerde de virtuele “OurForce 1”-collectie op zijn blockchain-platform SWOOSH. De reden om dit platform op te zetten volgens het merk:

That champions athletes and serves the future of sport by creating a new, inclusive digital community and experience and a home for Nike virtual creations.

Deze collectie maakt deel uit van een wedstrijd, waarbij Nike-fans werden uitgenodigd om een futuristische virtuele schoen te ontwerpen. Alleen deelnemers aan deze wedstrijd mochten eind vorig jaar een bijzondere fysieke sneaker kopen, die het merk apart hiervoor op de markt heeft gebracht. Een prachtig voorbeeld van convergentie van co-creatie, gamification en phygitals.

Nike never viewed technology as simply another channel for transactions, but rather a means of creating an ongoing connection with their customers, while also connecting their customers to the community. – Doug Stephens, retailfuturist

This is not a jpeg

Het merk lanceert aan de lopende band phygital-projecten, zoals ook recent de ‘Air Force 1 Low TINAJ’, waar TINAJ staat voor “This is not a jpeg’. Een knipoog naar hoe veel mensen nog steeds naar NFTs kijken.

De plannen met het SWOOSH-platform zijn groots. Je krijgt niet alleen unieke toegang tot bijzondere events met atleten, maar kan de virtuele kleding ook bijvoorbeeld dragen in games. Ook kan je de 3D-tekeningen downloaden, zodat je ze verder kan personaliseren. Er werd inmiddels al voor meer dan een miljard Dollar aan virtuele kleding van het kledingmerk verhandeld.

Dior & Ralph Lauren: phygitale schoenen

Ook Dior werkte aan phygitale schoenen en lanceerde een lijn sneakers met een digitale tweeling op de blockchain. In de rechterzool van de fysieke schoen zit een NFC-chip ingebouwd, waarmee de echtheid van de schoen is te verifiëren. Daarnaast kan je de verschillende stappen in het productieproces bekijken en een melding ontvangen als er een nieuwe collectie aan komt.

Kledingmerk Ralph Lauren ging weer een stap verder en lanceerde een eigen (virtueel) eiland binnen een van de populairste gamingplatformen; Fortnite. Hier kunnen gebruikers de game Race to Greatness spelen en leuke virtuele goodies winnen. Om geheel in stijl deel te nemen aan de race, kunnen gebruikers een digitaal paar schoenen kopen van het kledingmerk, die $15 kosten. Ook is er een gelimiteerde oplage van een fysieke variant.

Kluizen en koffers

Hoewel de meeste kledingmerken hun virtuele reis zijn begonnen met sneakers, worden er steeds meer bijzondere items gephygitized. Louis Vuitton lanceerde bijvoorbeeld een Treasure Trunk. Een virtuele reiskoffer die voor $39.000 per stuk te koop is.

Mensen die denken snel geld te verdienen door een koffer te kopen en voor een hoger bedrag te verkopen, komen bedrogen uit. Er zijn namelijk allerlei nieuwe mogelijkheden om dit ‘flippen’ te voorkomen. Eerder schreef ik al over ‘solbound tokens’; tokens die je niet kan doorverkopen.

Dat is handig als je bijvoorbeeld een diploma of ander certificaat wil opslaan, waarmee DUO nu experimenteert. Maar dus ook met unieke virtuele items, waarvan je als merk wil dat ze ook echt van een fan blijven en niet voor de speculatieve handel worden gebruikt.

Gucci Material NFT omzetten in fysiek product

Ook Gucci heeft een heel mooie usecase van phygitals laten zien. Het merk bood de houders van een Gucci Material NFT de mogelijkheid om deze kostenloos in te wisselen voor een fysiek Gucci-product, zoals een tas of portemonnee. Deze NFTs waren te winnen in de game Battle Town, waar Gucci een virtuele modewinkel had opgezet.

FIAT & Mercedes

Het zijn trouwens niet alleen kledingmerken die al deze gave mogelijkheden hebben ontdekt. De meest uiteenlopende usecases worden nu door bedrijven ontwikkeld en gelanceerd. Autofabrikant FIAT heeft bijvoorbeeld haar loyaliteitsprogramma op de blockchain gezet en lanceerde de FIAT Pass, een digitale loyaliteitskaart, die allerlei voordelen biedt. Concollega Mercedes wil zaken als eigendomsbewijzen en gebruiksrechten van hun auto’s als NFT opslaan en heeft hier al patenten voor aangevraagd.

Ook maken phygicals unieke samenwerkingen mogelijk; kledingfabrikant Adidas werkt bijvoorbeeld samen met autofabrikant Bugatti. Ze lanceerden een bijzondere collectie schoenen, geïnspireerd door het design van Bugatti. Je krijgt hier gelijk een virtuele variant van, waarmee je toegang krijgt tot het Adidas Collect Web3-platform.

Pinguins & Paspoorten

Weer een bijzondere technologische stap verder? Pudgy Penguins laat het zien. Het verkocht binnen een dag via Amazon 20.000 phygital pinguins. Fysieke knuffels, die gekoppeld zijn aan een virtuele variant. Je krijgt er een geboortecertificaat bij, die toegang geeft tot de virtuele omgeving. Hier kan je de pinguin verder aanpassen naar wens, pinguin spelletjes spelen en met andere eigenaren communiceren.

https://youtube.com/watch?v=4Exe6SLU6lE%3Ffeature%3Doembed

Nu begrijp ik dat veel organisaties denken; dit is nog wel een brug te ver. Dit past niet bij mijn doelgroep of een virtuele ervaring heeft momenteel niet veel nut. Toch heeft het wel zeker zin om er over na te denken, bijvoorbeeld als je kleding, schoenen of een ander soort textiel maakt. Vanaf 2027 moet je namelijk in de EU een ‘Digital Product Passport toevoegen aan elk product.

Dit is een onderdeel van de Europese ‘Green Deal’. Elk productpaspoort bevat informatie over wat voor materialen het product uit bestaat en waar het vandaan komt. Om de circulaire economie te versnellen, moet het daarnaast ook informatie bevatten over hoe het product gebruikt, afgedankt, hergebruikt of gerecycled kan worden.

Sommige fabrikanten hebben hier al een grote stap in gezet, door samen te werken binnen het AURA blockchain consortium. Hier zijn niet alleen alle merken van de LVHM Groep verzameld (Louis Vuitton, Bulgari, Cartier, Dior, Prada), maar ook bedrijven als Mercedes Benz.

Zelf aan de slag & what is next

Als je hier zelf mee aan de slag wil, dan verdient het niet alleen de moeite om de cases te kijken van de eerder genoemde merken. Maar kijk ook naar de partijen die dit allemaal technisch faciliteren, zoals Boson, Web3Sense en Addressable. Ciety is een megagaaf platform, waar je makkelijk een eigen collectie merchandise kan maken, gekoppeld aan een virtuele variant en online omgeving.

Door de snelle ontwikkelingen op gebied van phygitals, maar ook blockchain en metaverse, verwacht ik in het komende jaar veel meer gave ontwikkelingen. De UX van veel oplossingen wordt steeds beter, waardoor de gebruiker niet eens meer door heeft dat het van bepaalde technologieen (zoals blockchain, NFTs etc) gebruikmaakt.

Lees Ook: Marketing in de metaverse: mijn ervaringen & tips

Zoals ik het afgelopen jaar hier op Frankwatching al een paar keer schreef over metaverse; Generatie Z en Alpha zijn niet alleen vaak al gewend aan virtuele ervaringen, maar prefereren dit ook steeds meer ten opzichte van fysieke ervaringen.

Ik zie dit dan ook in rap tempo veranderen van een leuke gimmick, naar een belangrijk onderdeel van zowel de marketing van als het ecosysteem rondom een merk.

Honden, kikkers en katten. Dieren die inspiratie zijn geweest voor zogenaamde ‘memecoins’. Cryptovaluta die vaak zijn opgezet als grap, maar door hun populariteit soms meer waard zijn geworden dan een Nederlandse multinational. Daarnaast reikt hun impact en invloed veel verder dan simpelweg humor. In deze blog ga ik uitgebreid in op wat ‘memecoins’ nu precies zijn en wat je er mee kan.

Volgens de Van Dale is ‘meme’ een humoristische afbeelding, video of stuk tekst dat wordt gekopieerd, meestal met kleine variaties, en snel wordt verspreid door internetgebruikers.

Memecoins verschillen wat dat betreft niet veel van deze definitie: het zijn niets meer dan cryptocurrencies die door memes en internetgrappen zijn geïnspireerd.

The coin is completely useless and for entertainment purposes only. – Oprichters Pepecoin

Humor ontmoet crypto

De munten zijn ontworpen zoals elke andere cryptocurrency, zoals Bitcoin of Ethereum, maar hebben vrijwel nooit fundamentele waarde of een bijzondere usecase. Hun waarde hangt grotendeels af van hoeveel momentum de grap kan genereren. De meeste investeerders kopen vaak meme-munten om deel uit te maken van een gemeenschap of puur voor de lol. Het enige gebruiksscenario voor de meeste memecoins is echt pure speculatie.

Toch neemt dit serieuze vormen aan. Op hun hoogste punt ooit bereikte Dogecoin een marktkapitalisatie van $84 miljard, destijds evenveel als de waarde van een bedrijf als Uber of Unilever. De tweede memecoin Shiba Inu behaalde een waardering van $40 miljard. Destijds evenveel als de waarde van PostNL.

What do you meme?

De originele en meest prominente memecoin is Dogecoin (DOGE). DOGE werd in 2013 opgericht door software-ingenieurs Billy Markus en Jackson Palmer en werd helemaal gebrand rondom een populaire meme: de Shiba Inu-hond. De naam is een foutieve spelling van het woord hond, ook hier puur bedoeld als grap.

Volgens de oprichters was dit niet alleen een grap. Ze wilden hiermee een duidelijke boodschap afkondigen tegen de vele crypto projecten, die uiteindelijk gewoon een ‘scam’ blijken te zijn.

My whole point of dogecoin was taking a jab at all these alt-coins that were coming on the scene and basically making a cash grab. – Jackson Palmer, oprichter Dogecoin

Maar in wat een kenmerk zou worden van andere memecoins die zouden volgen, begon Dogecoin naam te maken dankzij een fanatieke gemeenschap van gebruikers. Die een soort cultstatus vergaarde. Toen het Jamaicaanse bobsleeteam zich bijvoorbeeld kwalificeerde voor de Olympische Winterspelen van 2014 in Sotsji, Rusland, maar de reis niet kon financieren, kwam de Dogecoin-gemeenschap samen om ongeveer $30.000 in te zamelen voor het goede doel.

Maar pas toen beroemdheden Dogecoin begonnen te steunen, schoot de prijs omhoog. De meest opvallende booster van de munt is Elon Musk. De miljardair heeft Dogecoin voortdurend gepromoot en verscheen zelfs in een sketch op het populaire TV programma ‘Saturday Night Live’ waarin hij zichzelf de ‘Dogefather’ noemde. Met effect; op het hoogtepunt zorgde de steun van Musk ervoor dat Dogecoin in mei 2021 naar een marktomvang van $88 miljard steeg.

Van meme naar coin in 22 seconden

Eerder schreef ik over hoe makkelijk het tegenwoordig is om een eigen digitale munt te maken. Je hebt er al een gemaakt in 22 seconden.

Het open-source karakter van de blockchain technologie die cryptovaluta laten werken, zorgt er voor dat makers eenvoudigweg bestaande crypto’s kunnen ‘forken’. Dat betekend dat je letterlijk alle code van een bestaande crypto kopieert, er een ander logo op plakt en de naam wijzigt. Om vervolgens het als een nieuwe crypto te lanceren.

Veel projecten achter cryptovaluta zetten al hun code op Github. Dus je kan letterlijk alle code van Bitcoin gebruiken om zelf een nieuwe cryptovaluta te maken, binnen letterlijke seconden. Of je gebruikt gewoon GPT! Een Australische kunstenaar maakte hiermee een eigen cryptovaluta ‘Turbo’. Die in volle snelheid naar $77 miljoen waarde steeg.

Wat is geld nog?

Een leuke discussie die ik altijd voer met het publiek, als ik spreek over cryptovaluta, is de definitie van geld. Want zijn cryptovaluta, zoals memecoins, geld? Volgens de Nederlandse Bank:

Geld heeft drie functies. Het is een eenheid om waarde in uit te drukken, we gebruiken het om te sparen en natuurlijk betalen we er ook mee.

Veel crypto-enthousiastelingen zeggen dat crypto prima kan functioneren als ruilmiddel, rekeneenheid en waardeopslag. Als we teruggaan in de historie, dan zien we de meest bijzondere vormen van geld.

Het woord ‘salaris’ komt zelfs van het Latijnse woord voor zout, ‘salarium’. Dit, omdat zout een van de oudste manieren is waarop we in de Romeinse tijd en de Middeleeuwen met contant geld strooiden. Maar anno 2024 werken we niet met alleen munten en biljetten. In Italië neemt een bank zelfs nog steeds hele Parmezaanse kazen aan als borg voor leningen en heeft het er 440.000 van in de kluis liggen. In Cameroon wordt nog gewerkt met flessendoppen en op de Solomon Eilanden nog met bepaalde schelpen.

Kijken we naar het aantal gebruikers van alleen al de grootste memecoin Dogecoin, dan overstijgt dat het aantal inwoners van een land als Kroatië of Oman.

But then it quickly turned into a legitimate thing … and at that point, I was like, ‘Oh my god, now I feel responsible for this joke’. I feel responsible for this economy. – Jackson Palmer, oprichter Dogecoin

Allemaal aan de meme?

Daarnaast zijn in tegenstelling tot fiatvaluta zoals de Euro en Dollar, de meeste cryptovaluta volledig gedecentraliseerd en werken ze peer-to-peer. Zonder een tussenpersoon zoals een bank, creditcardmaatschappij of Paypal. Iets wat steeds meer mensen aanspreekt na de financiële crisis en de afgelopen jaren. Waarin steeds meer mensen hun vertrouwen in financiële instellingen als banken en overheden verliezen. Waar de Boston Consultancy Group voorspelt dat het aantal gebruiker van cryptovaluta naar een miljard stijgt in 2030, zijn er inmiddels ook analyses die voorspellen dat dit komend jaar gebeurd.

Ik vind het dan ook meer dan een buitenbeentje binnen cryptovaluta. Het is een culturele en economische beweging die is geboren uit de unieke mix van technologie, sociale media en een gezamenlijke interesse van een steeds groter wordende groep om de financiële wereld te democratiseren. Ze geven internetcommunities de mogelijkheid om waarde te kunnen creëren en toe te kennen aan een digitaal bezit op basis van een gedeeld verhaal en overtuiging.

Ook al zijn ze niet zonder risico’s en uitdagingen, ze zorgen in mijn optiek voor een heel gave kruising van geld en internetcultuur. Waarbij ons idee wat ‘waarde’ nu precies is, ook flink op de proef wordt gesteld.

Deze winter is een donkere, regenachtige periode. Velen gaan daarom graag het land uit om de zon op te zoeken. Helaas hebben we niet altijd de tijd of het geld om eropuit te gaan. Maar wat als ik je vertel dat je een mooie bestemming kunt bezoeken en een gaaf avontuur kunt beleven, gewoon vanuit de luie stoel? In dit artikel deel ik een aantal bijzondere metaverse-vakantiehotspots.

Groot onderzoek van Booking.com in de afgelopen maanden laat zien dat bijna de helft (43%) van de reizigers wereldwijd virtual reality gaat gebruiken het komende jaar om hun vakantiekeuzes te inspireren. Meer dan een derde (35%) van de reizigers zegt dat ze graag een meerdaagse virtual reality-reiservaring willen beleven.

Metaverse en toerisme

Er is een duidelijk verband tussen de ontwikkeling van het toerisme en die van de technologie. Van de geautomatiseerde boekingscentra in de jaren 70, tot de introductie van het internet eind jaren 90: technologie is altijd gebruikt in het toerisme om nieuwe praktijken te ontwikkelen. De metaverse maakt deel uit van deze evolutie van internet. Steeds meer meeslepende technologieën worden ingezet om fysieke ervaringen aan te bieden. Dit vervaagt de grenzen tussen het echte en het virtuele leven.

Moet je daar een VR-bril voor hebben? Zeker niet. De de meeste bestemmingen kun je ook prima vanaf de laptop of tablet bezoeken. Ik deel graag een paar van mijn favoriete bestemmingen die je lekker vanaf de bank kunt bezoeken.

Musea

• Louvre: dit bekende museum wordt overspoeld met enthousiastelingen die de Mona Lisa willen zien. Voor de mensen die niet naar Parijs willen afreizen en in alle rust kennis willen maken met de vrouw in het kunstwerk, is deze virtuele beleving zeker aan te raden!
• MoMa: voor moderne en hedendaagse kunst in New York.

Historische hotspots

• The Sixtijnse Kapel: ook een veelbezochte bestemming, waar je virtueel door kan wandelen in alle rust.
• Yourescape: hier kan je talloze bijzondere gebouwen, zoals het Acropolis en tempels, in 3D bezoeken. Je kunt er doorheen lopen en vliegen en genieten van veel gave content, reconstructies. Ook kun je gedeeltes bezoeken die fysiek niet (meer) te bezoeken zijn.

Plekken, steden en landen

• Time Square: het populaire verkeerskruispunt in New York.
• Tuvalu: lekker op de Malediven op het strand lopen kan in deze 1-1 kloon van dit eiland.
• De hoogste toren in de wereld: de Burj Khalifa in Dubai.
• Moyaland: de meest succesvolle metaverse-bestemming in mijn mening. Een Fransman heeft in zin vrije tijd een volledig nieuw, virtueel land opgezet. Compleet met een VVV-kantoor, musea, een luchthaven en een historisch centrum waar inwoners en toeristen virtueel rondlopen.
• DokomoDoors: biedt talloze gave VR-tours van Japanse steden.
• Het meest populaire eiland van Australië: Hamilton Island.
• Lekker met de regen die je door het raam ziet vallen: de Malediven

https://www.youtube.com/watch?v=sOZCrDlAHtw

Natuurgebieden

• National Geographic: van hoge bergen tot diepe zeeën, jungles tot woestijnen. Echt een geweldige bron van heel veel VR-avonturen! Je kunt hier de vele bestemmingen met een VR-bril bekijken en hier gewoon vanaf een plat scherm.
• Costa Rica heeft deze geweldige VR-omgeving gemaakt, waar je duizenden schildpadden hun ei kunt zien leggen.

Virtuele hotels

• Millennium Hotels and Resorts
• LEVENverse heeft geweldige graphics

Andere bijzondere metaverse-omgevingen

• Jurrasic Park: voor deze bestemming heb je wel een VR-bril nodig… Maar die wil je ook wel hebben als je tussen de T.rexen rondloopt!
• LEVENverse: steeds meer hotels, zoals CitizenM en Eleven, openen hotels in de metaverse. Lord of the Rings waardige visualisaties kan je vinden in het LEVENverse resort, waar je eindeloos virtueel kan rondwandelen.
• De virtuele Duty Free!
• Wil je een kijkje nemen in de airport lounge en in het vliegtuig? Dat kan bij Qatar Airways, Emirates en KLM.
• Echt een geweldige VR-omgeving voor kinderen: de Vacation Simulator.

Vakantie in eigen land

Het afgelopen jaar werkte ik met een aantal overheden in Nederland. We keken naar de mogelijkheid om de eigen vakantiebestemming in de metaverse aan te bieden. De tools worden steeds toegankelijker en je hebt zelfs al kant-en-klare ‘Software as a Service’-oplossingen waarmee je makkelijk een eigen omgeving kunt opzetten.

Sommige ambtenaren werden al bang bij het zien van de gave virtuele vakantie bestemmingen die er zijn. Maar gaan dit soort virtuele omgevingen fysieke vakanties vervangen? Zeker niet: een virtuele trip kan nooit de sensatie van bepaalde tastbare ervaringen uit het echte leven vervangen. Ook al zijn er al headsets met gevoel en geur. Daarnaast is de metaverse nog lang niet ‘af’. Veel elementen van de technologie staan echt nog in de kinderschoenen.

Maar hoe je het ook went of keert: mensen willen minder vliegen en hebben soms geen budget om op vakantie te gaan. Daarnaast kan de metaverse juist een geweldig nieuw instrument bieden voor de toerisme- en reisindustrie om in contact te komen met consumenten.

De impact van VR

Nu VR-headsets steeds meer een gewoon consumentenartikel worden, vindt VR snel zijn weg naar het dagelijkse leven van veel mensen, dus ook toerisme. Ondanks dat het zijn wortels heeft in de game-industrie, zie ik virtual reality steeds belangrijker worden voor andere sectoren. Van metaverse-reizen tot snelle VR-tours, een virtuele realiteit heeft al een enorme impact op de manier waarop mensen bestemmingen kiezen, boekingen maken en reisinspiratie ontdekken.

Welke bestemming ga jij deze kerstvakantie virtueel bezoeken?

Van stoomkracht tot het internet, elektriciteit tot AI, laat de geschiedenis zien dat er altijd een hele lange tijdsinterval zit tussen de lancering van een nieuwe technologie en haar brede adoptie. Een tijdsinterval waarin de technologie meerdere malen ‘dood’ en ‘onnodig’ wordt verklaard, waarin wetgevers duidelijkheid bieden voor verdere volwassenwording en investeerders voor het benodigde schaalkapitaal zorgen. Van crypto’s tot NFTs, metaverse tot CBDC’s… De huidige en verwachte ontwikkelingen zijn ongekend. In dit artikel de belangrijkste ontwikkelingen rondom blockchain die ik in het komende jaar verwacht.

“Cryptos zijn dood”, toch wil de grootste vermogensbeheerder van de wereld op zeer korte termijn klanten de mogelijkheid geven erin te investeren en blijft de wereldwijde adoptie toenemen. “NFTs zijn waardeloos en dood”, toch heeft een van de grootste mediamerken van de wereld (Disney) net aangekondigd er uitgebreid mee aan de slag te gaan en erkent de Chinese overheid ze ook steeds breder.

“Metaverse is een spookstad en dood”, toch heeft de grootste webwinkel ter wereld (Amazon) afgelopen zomer aangekondigd grote stappen te gaan zetten op dit gebied en zette de Koreaanse stad Seoul een hele metaverse city op. “Blockchains werken niet”, toch heeft een van de grootste betaaldiensten (Paypal) het volgende aangegeven: “Blockchains Are the New Financial Rails”. En hebben het afgelopen jaar tientallen grote bekende bedrijven succesvolle integraties met de technologie wereldkundig gemaakt.

De afgelopen tijd lijkt door het mediageweld rondom generatieve AI, alles rondom blockchain-technologie (op de achtergrond) verdwenen te zijn. Maar niets is wat het lijkt. De investeringen blijven binnenvloeien, de adoptie en gave usecases toenemen en technologische ontwikkelingen gelanceerd worden.

The great interface shift

Maar waarom horen we er dan zo weinig over? In 2019 schreef ik al over het missen van een ‘killer app’. Zo zorgde de lamp voor de wereldwijde acceptatie van elektriciteit. Webbrowser Mosaic was die van het internet, en e-mail liep vooruit op iTunes en social media. We missen wat dat betreft echt nog een ‘killer app’ voor blockchain.

Ook mist een makkelijk te gebruiken dashboard / interface. De browser zorgde ineens dat iedere leek van het internet gebruik kon maken. ChatGPT doet dit met AI-technologie. Mensen haken snel af bij technologie, als het niet makkelijk te gebruiken is.

Ik begrijp dus ook waarom veel mensen nog niet gebruikmaken van veel oplossingen, omdat ze simpelweg te lastig zijn. Even geleden organiseerde ik een NFT Gallery rondom de internationale kunstbeurs TEFAF en hier had ik ook een ‘POAB Disc’. Als je deze aantikte met een telefoon met NFC-scanner (hebben meeste nieuwe telefoons), dan krijg je automatisch een melding dat je een NFT kon claimen. Maar dan moest je wel een wallet hebben en een lange strook met cijfers/nummers copy-pasten. Leuke gimmick, maar de meeste mensen bedankten er voor.

Eerst even terugblikken!

Sinds 2018 schrijf ik al trendblogs rondom blockchain-technologie schrijven en zo ook het trendartikel van vorig jaar. Een thema dat ik toen voorspelde, is de afgelopen tijd erg veel besproken; decentrale social media. En niet alleen doordat eigenaar Elon Musk van X antisemitische berichten plaatst op zijn eigen kanaal en daarmee de afgelopen maand een aantal van zijn grootste investeerders heeft weggejaagd. Denk ook aan moederbedrijf Meta (Facebook en Instagram), dat een betaalvariant heeft gepresenteerd. Daarmee wordt het letterlijk slikken of stikken. Betalen of akkoord gaan met gepersonaliseerde advertenties.

Of dit überhaupt mag in lijn met de Europese wet- en regelgeving, moeten we nog afwachten. Maar het bedrijf stelde de lancering van haar nieuwe app Threads al uit, omdat ze vrezen dat de app EU-regels overtreedt. Laatst organiseerde ik een meetup om onder andere over decentrale social media te praten. Deze variant van social media herstelt ontzettend veel weeffouten in de huidige centrale social media.

De Nederlandse partij DeSocialWorld is hierin grote internationale stappen aan het zetten. Het inspireerde veel mensen om een account aan te maken en te gebruiken, toen de partij liet zien hoe het voor het plaatsen van één socialmediapost $50 kreeg. Het is echt een van de positieve kanten van ‘DeSo’. De makers van content worden betaald en genieten mee van het succes van de content, in plaats van alleen het platform.

Grote technologiebedrijven & blockchain

Het blijft ook heel bijzonder om te zien hoe de grote technologiebedrijven in de breedste zin bezig zijn geweest met blockchain-technologie in het afgelopen jaar, zoals ik voorspelde. Bijzonder, omdat de basis waarop de technologie is gebouwd juist uitgaat van decentrale macht en macht van de grote centrale partijen wil afpakken. Maar ook bijzonder omdat ze veel verder gaan dan alleen zelf implementeren.

In mijn conversatie op het podium van de Dutch Blockchain Week, ging ik uitgebreid in gesprek met het hoofd blockchain van Google. De techgigant blijkt de grootste investeerder in blockchaintechnologiebedrijven wereldwijd te zijn. Daarnaast biedt het, net als cloudconcurrenten Amazon en Microsoft, een zeer breed pakket aan met diensten en platformen, waarmee je makkelijk en snel blockchain-applicaties kan bouwen.

We kregen het afgelopen jaar ook maar geen genoeg van NFTs in mijn optiek. Als we even door de chocoladeletters van de traditionele kranten heen kijken, dan zagen we in het afgelopen jaar talloze mooie ontwikkelingen. De focus op enkel ‘dure apenplaatjes’ is nu wel echt verschoven naar praktisch nut en nieuwe oplossingen die technisch niet eerder mogelijk waren. Daarover meer in de trends die ik voorzie in het komende jaar.

Een mooi voorbeeld van convergentie is bijvoorbeeld een nieuwe collectie van sportkledingmerk Adidas. Het liet door een AI-algoritme talloze gave sneakerdesign-opties genereren, printte deze vervolgens met een 3D-printer op de schoenen en maakte van elk paar een NFT. Niet alleen voor de eigenaren om de echtheid te verifiëren, maar ook om zo allerlei additionele voordelen te geven.

1. Het wordt erop of eronder voor de Digitale Euro

Sinds dat Meta haar wereldmunt ‘Libra’ introduceerde (en later als project stopte), zijn overheden wereldwijd druk bezig met een eigen ‘Central Bank Digital Currency’, waar ik in 2021 hier al over schreef. Inmiddels is 98% van de wereldwijde centrale banken hiermee bezig in verschillende stadia. Er zijn er al vier gelanceerd, 64 landen zijn al bezig met de ontwikkeling ervan en in Europa zal 2024 een belangrijk jaar worden.

Want na jarenlang onderzoeken zal het komende jaar door het Europese parlement voor of tegen een Europese CBDC worden gestemd. Voorzitter van de Europese Centrale bank Christine Lagarde geeft duidelijk aan dat er nog geen definitief besluit is genomen, maar dat komend jaar wel een richting zal moeten worden gekozen.

Als er zal worden gekozen om een CBDC te gaan ontwikkelen, dan zal de volgende fase ongeveer drie jaar duren. Hier zal dan vooral worden gewerkt aan het het opstellen van regels en het selecteren van aanbieders die de benodigde infrastructuur moeten ontwikkelen.

The euro is key to our European unity. A digital euro, existing alongside cash, would future-proof our currency. It would be safe, easy to use and free of charge.

While the decision whether to issue a digital euro will be taken later, we’re now launching the preparation phase. pic.twitter.com/fs81p7otVW

— Christine Lagarde (@Lagarde) October 19, 2023

2. We krijgen weer veel metaverse-momentum

Zelden heb ik een technologie gezien die zo megasnel in populariteit steeg en ook weer daalde als je kijkt naar aandacht in de pers en van investeerders. In korte tijd werd ik platgebeld door partijen variërend van winkeliers tot multinationals en overheden over wat zij in de metaverse konden gaan doen. Maar na korte tijd, bleek de interesse vrijwel weg. Het bleek toch veel moeilijker te zijn om er mee aan het werk te gaan, maar ook bezoekersaantallen en de graphics bij collega’s vielen flink tegen.

Maar, ook al lijkt de kaars gedoofd bij veel partijen, zijn er hier op de achtergrond ook vele grote ontwikkelingen gaande, die het komende jaar voor veel momentum kunnen gaan zorgen.

Je kan veel over het bedrijf zeggen, maar Facebook gaf ontwikkelingen rondom zowel social media, een digitale wereldmunt en virtuele werelden een flinke boost. Het bedrijf investeert er miljarden in en heeft tienduizenden ontwikkelaars aan het werk om ook gelijk producten op schaal op de markt te zetten.

Het bedrijf werd afgestraft op de beurs en in de pers hiervoor, maar heeft recent iedereen verbaasd met haar updates. Oprichter en CEO Mark Zuckerberg kwam recent in de Lex Fridman-podcast, niet als persoon maar avatar. Dat zag er zo echt uit, dat kanalen als X/Twitter ontploften van enthousiasme.

https://twitter.com/lexfridman/status/1707453830344868204

Nu is hier altijd een scherpe kanttekening bij te maken. Het bedrijf gebruikte wel haar eigen consumentenheadset Quest 3, maar de opnames van Zuckerberg werden gedaan door gespecialiseerde technologie met meer dan 100 camera’s.

Langverwachte headset Apple

Waar Meta hard doorbouwt aan haar metaverse-platform, krijgen we het komende jaar ook de langverwachte Vision Pro van de andere techreus; Apple. Ook al komt hij wat later (naar verwachting maart, in plaats van januari), de verwachtingen zijn megahoog.

Deze headset zou namelijk volgens experts weleens een hele nieuwe definitie kunnen geven van wat dat in de metaverse betekent. Maar kan ook voor een grote verschuiving zorgen in de manier waarop gebruikers de metaverse ervaren. De verwachting is dat veel ontwikkelaars van apps voor het apparaat (er zal ook voor de Vision Pro een speciale appstore zijn), afscheid nemen van de volledige afgeslotenheid waarin je zit als gebruiker. De focus zal veel meer liggen op hoe Apple de bril ook omschrijft; ‘mixed reality’. Dus echt naadloze interacties tussen zowel de fysieke en virtuele wereld.

Maar de technologie van de bril gaat nog veel verder. Een ontwikkelaar die er jaren aan heeft gewerkt bij de techgigant, deelde laatst verschillende technologische mogelijkheden die inmiddels ook zijn gepatenteerd. Een van de zaken die mij echt opvielen? De bril kan straks veel van jouw acties voorspellen door middel van AI. Of je geïnteresseerd bent, afgeleid of bang bent. Maar ook talloze vitale eigenschappen gebruiken voor de werking van het apparaat, zoals breinactiviteit, hartritme, spieractiviteit, bloeddruk etc.

Tijdens experimenten werd daarmee al namens een gebruiker ergens op geklikt, voordat deze dit zelf kon doen. Maar het kan zelfs jouw volledige virtuele omgeving aanpassen hieraan. Het creëert hiermee dus een omgeving die je helpt leren/werken/relaxen, steeds op basis van al jouw persoonlijke wensen en reacties.

De keerzijde

Ik heb zelf gemengde gevoelens bij deze technologie. Twee jaar geleden schreef ik al over het mogelijke misbruik dat de techbedrijven hiermee kunnen maken. Met een heel nieuwe schat aan data, die nóg beter is voor bijvoorbeeld het runnen van gepersonaliseerde advertenties, dan de data die we de bedrijven nu geven. Apple heeft gelukkig ‘privacy’ als grote kernwaarde. En ik heb hier dus wat meer vertrouwen in bij dat wat Meta met de data die vanuit de bril komt van plan is. Volgens onderzoek van Stanford worden 20 miljoen datapunten per 20 minuten gebruik per persoon.

Toch ben ik ook blij met deze persoonlijke belevenissen die ‘on the spot’ worden gefaciliteerd. Want de afgelopen tijd heb ik veel in de metaverse rondgespeeld. Ik heb veel gave werelden bezocht, onderzocht en uitgebreid gekeken naar de mogelijkheden voor klanten. Het is verslavend; ik moet altijd echt een wekker zetten om er op tijd mee te stoppen en er niet uren in te verdwijnen.

Maar ik merk ook dat als ik meer dan een half uur de bril op heb, ik echt last van mijn ogen krijg, een beetje dizzy wordt en zelfs een beetje overwhelmed raak. Het zijn ook redenen waarom volgens groot onderzoek van Forrester slechts 2% van de professionals zich in de metaverse ziet werken.

3. Laten we het maar niet meer hebben over NFTs

De ‘financieel vrij-vloggers’ struikelden over elkaar heen met betaalde cursussen. Over hoe je binnen een uur miljonair kon zijn door met generatieve AI een hele collectie digitale kunst te laten genereren om met een paar simpele kliks te koop te zetten als NFT. Zoals Steve Bannon het verwoorde; ‘flood the zone with shit’.

Het is prachtig dat iedereen tegenwoordig zonder technische kennis en geringe creativiteit al hele digitale kunstcollecties kan lanceren, maar het heeft een begrip als NFTs ook veel schade aangedaan. Eerder schreef ik al over de vele gekke voorbeelden, zoals  bijvoorbeeld een afbeelding van een steen die voor 100.000 euro van de hand ging.

Na een snelgroeiende hype, kreeg het begrip ineens veel tegenwind. Volgens onderzoek onder 74.000 NFT-collecties bleek dat 95% inmiddels een waarde van $0 had gekregen. De Amerikaanse beurswaakhond SEC voert allerlei rechtzaken tegen makers van NFT-collecties en de Amerikaanse belastingdienst wil het eigendom van NFTs heel scherp gaan belasten. Het handelsvolume van NFTs daalde met 95% en het aantal actieve digitale portemonnees, waar NFTs in worden opgeslagen, daalde met 50%.

Show, not only tell!

Kijkend naar komend jaar, kan ik alleen maar zeggen: laten we stoppen met het praten over NFTs. Waarom? Omdat de meeste mensen verkeerd uitleggen wat het precies inhoudt. Zij hebben nog steeds de negatieve associatie met overpriced stukjes digitale content. Terwijl je zo megaveel meer kan met deze digitale eigendomscertificaten.

Partijen als horlogemaker IWC en ticketgigant Ticketmaster gebruiken NFT-tickets bijvoorbeeld om eigenaren toegang te geven tot virtuele communities (token-gated content). Grote kledingmerken als Adidas en Lacoste zetten ze in voor het versterken van hun digitale community. Merken als Dior en Dolce & Gabbana gebruiken NFTs om fysieke kledingstukken te verbinden met virtuele varianten, die gebruikers dragen in virtuele omgevingen. Veel van dit soort merken gebruiken NFTs om het makkelijk mogelijk te maken voor eigenaren (van bijvoorbeeld dure kledingstukken), om de echtheid te verifiëren.

Maar er worden ook steeds meer nieuwe businessmodellen mee opgezet. Gucci, Porsche en Nike zetten NFTs in om allerlei gave nieuwe producten aan te bieden met hun IP. Estee Lauder, Starbucks en Scotch & Soda zetten NFTs weer in binnen hun loyaliteitsprogramma.

Gave nieuwe merken en mogelijkheden

Daar zit ook echt de crux. Veel grote organisaties als Starbucks en Lufthansa werken al heel breed met NFTs, maar noemen ze simpel niet zo. Enerzijds omdat ze vaak nog niet bekend zijn. Recent onderzoek laat zien dat meer dan 75% van de mensen nog totaal niet begrijpt wat het inhoudt. Maar ook de negatieve associatie die mensen met de technologie hebben.

Het komende jaar verwacht ik dan ook een zeer sterk stijgende lijn van hele gave nieuwe merken en mogelijkheden, die met NFTs aan de slag gaan. Vaak zonder dit expliciet te noemen. Terwijl de technologie wel de verbindende en faciliterende factor is. Gave samenwerkingen als Adidas en Bugatti, maar ook een merk als Lacoste, dat een volledige kledingcollectie heeft gecreëerd samen met haar community door een zeer brede inzet van NFTs. Of Beatport, dat een zeer uitgebreid NFT-platform biedt voor talloze muzikanten.

Mijn collega’s van het World Economic Forum hebben recent een uitgebreid rapport over NFTs gelanceerd en kwamen ook tot de conclusie dat de mogelijkheden met NFTs significant zijn. Maar dat er nog veel werk aan de winkel is in het toegankelijker maken voor de eindgebruiker.

4. New rails, new rules

Ook al hoor ik vaak mensen ‘blockchain, not bitcoin’ zeggen; laten we focussen op de technologie en niet de speculatieve handel in cryptovaluta. Komend jaar kan crypto weleens een heel positieve impact gaan hebben op blockchain-technologie. Zoals ik al in mijn trendartikel schreef over crypto; we gaan van saaiste naar een significant belangrijk jaar.

Dit komt door de eventuele goedkeuring van een zogenaamde ‘Exchange Traded Fund’ (ETF) van de grootste investeerder ter wereld; Blackrock. Daarmee wordt het voor veel traditionele investeerders (zoals pensioenfondsen) ineens heel makkelijk om te investeren cryptovaluta zoals Bitcoin. Analisten van Bloomberg verwachten met 90% zekerheid inmiddels dat dit eind december of januari zal worden goedgekeurd. Een ‘flight to quality’ volgens de CEO van Blackrock.

Daarnaast zal de beloning voor de zogenaamde ‘miners’ (de partijen die het netwerk van bijvoorbeeld Bitcoins in stand houden), wordt gehalveerd in maart/april.

Nieuw spectrum aan investeringen

Historisch gezien zie je bij elke halving altijd een nieuwe ‘All Time High’ (ATH, recordprijs) ontstaan. Als laatste zal de Europese cryptovaluta wet- en regelgeving ‘MICAR’ echt grotendeels van kracht worden. Iets dat niet alleen veel vertrouwen in de markt gaat brengen, maar in mijn optiek ook een heel nieuw spectrum qua investeringen.

Veel grote investeerders waar ik mee mag werken, zoals ‘family funds’ en pensioenfondsen, geven duidelijk aan echt te wachten totdat de MICAR van kracht is, om erin te gaan investeren.

Waarom gaan deze ontwikkelingen rondom cryptovaluta zo’n geweldige positieve impact hebben op de onderliggende blockchain-technologie? Als eerste, omdat je elke keer duidelijk ziet dat als de prijzen van cryptovaluta stijgen, de investeringen ook zeer sterk toenemen. En vice versa. Maar ook de aandacht van de pers en adoptie van zowel consumenten als bedrijven.

5. The never ending game

Zoals ik eerder dit jaar al schreef; ik ben echt blij met het ‘Brussels effect’. Het feit dat de Europese Unie elke keer weer positief in het nieuws komt met het opzetten, uitwerken én lanceren van baanbrekende wet- en regelgeving. Het gaat in mijn optiek komend jaar echt een heel positieve beweging teweegbrengen binnen het ecosysteem. Meer duidelijkheid voor bouwers, meer vertrouwen van investeerders.

De Europese Unie is inmiddels alweer bezig met vervolgstappen, waar we de eerste contouren ook al komend jaar van kunnen gaan zien. Vorig jaar schreef ik over de volgende evolutie van het internet; web3. Van een handvol centrale partijen die domineren naar een decentrale omgeving waar iedereen weer de macht heeft over zijn eigen data. En op een eerlijke manier wordt beloond voor zijn bijdrage aan het web. Waar de drijfveren van eigenaren, deelnemers en ontwikkelaars volledig op elkaar zijn afgestemd.

Al bezig met web4

Nu zijn de ontwikkelingen van web3 nog in volle gang en in ontwikkeling en begrijpt minder dan 5% van de mensen wat het überhaupt inhoudt. Echt gedreven door blockchain-technologie, die dit technisch allemaal mogelijk maakt. Maar de Europese Unie is inmiddels al bezig met web4. Web4 is een nóg meer gedecentraliseerde versie van het web met een hoger niveau van integratie tussen mens en machine. Het wordt ook wel het symbiotisch web genoemd en is nog steeds een evoluerend concept zonder echt duidelijke definitie.

De droom van het symbiotische web is symbiotische interactie tussen mensen en machines. Meer geavanceerde interfaces, zoals geestgestuurde interfaces, bijvoorbeeld wat ik verwacht dat Apple’s Vision Pro gaat bieden.

Met de megasnelle ontwikkelingen op het gebied van de technologie, wil de Europese Unie deze keer niet heel lang wachten met wet- en regelgeving. De MICAR is bijvoorbeeld pas 15 jaar na het ontstaan van BItcoin en blockchain van kracht geworden. Dit doordat we steeds meer convergentie zien van technologieën, zoals bijvoorbeeld blockchain, AI, metaverse en IoT.

De EU wil een steeds grotere rol gaan spelen wereldwijd op het gebied van dit soort technologieën en de samenwerking hierop en ziet dat duidelijke wet- en regelgeving hierbij goed kan helpen. Het is inmiddels al begonnen met het verkennen van de ontwikkelingen en benodigde juridische kaders hiervoor. We gaan het komende jaar zien wat voor impact dit gaat hebben.

Nog veel werk aan de winkel!

Als ik schrijf of spreek over blockchain, dan doe ik dat met een groot enthousiasme over alle mogelijkheden en ontwikkelingen. Het zorgt voor oplossingen voor de grote problemen van onze wereld, het brengt vertrouwen terug in talloze vitale onderdelen van onze maatschappij en zorgt voor veel manieren van werken, van geld verdienen en geld eerlijk verdelen. Ondanks alle hausses en mislukkingen ben ik er altijd van overtuigd geweest dat de hype uiteindelijk zou vervagen en dat ‘echte’ gebruiksscenario’s de overhand zouden krijgen.

Maar we zijn er nog lang niet. In 2019 schreef ik al over de decentrale droom, die in duigen lijkt te vallen. Leuk al die decentrale gedachten, maar 95% van de crypto-eigendommen wordt centraal bewaard en niet door gebruikers zelf in een virtuele portemonnee. Je ziet veel concentratie van macht en geld bij grote blockchains. Een aantal grote investeerders heeft bijvoorbeeld een derde van het aantal Ethereum in handen. Veel DeFi (decentrale financien, waar ik hier over schreef) kunnen worden gecontroleerd, gecensureerd en door de eigenaren worden gestopt door middel van een ‘God mode’.

Ontwikkelingen die impact gaan maken

Toch hebben de vele gave ontwikkelingen, die echt impact hebben en gaan maken het komende jaar, in mijn optiek echt de overhand. Ik ben erg benieuwd of ook dit jaar de voorspellingen rondom blockchain weer uit gaan komen en blijf ze uiteraard vol enthousiasme volgen!

Het is goed om soms even stil te staan, zodat je later weer harder kan rennen. Dat is zo in het leven en was ook zeker het geval in de wondere wereld van cryptovaluta. Het afgelopen jaar was misschien wel het saaiste jaar ooit. De prijzen bleven constant gelijk en de media schreven enkel over rechtszaken. Maar op de achtergrond zijn veel mensen aan het voorsorteren voor 2024, wat weleens het meest succesvolle jaar voor cryptovaluta als Bitcoin kan worden. In dit artikel licht ik de cryptocurrency trends uit waarop ik dit baseer.

Eerst even terugblikken

Al jaren mag ik voor Frankwatching in de glazen bol kijken voor onderwerpen als cryptovaluta en blockchain. Sinds 2015 ben ik zeer actief in de sector met eigen bedrijven, bestuursfuncties, de organisatie van talloze events/meetups en veel schrijven, waarop ik altijd mijn verwachte trends baseer. Daarnaast heb ik voor dit artikel aan 24 thought leaders in Nederland en wereldwijd gevraagd naar hun favoriete trend van het komende jaar.

Vorig jaar schreef ik al in mijn trendartikel dat de cryptodroom voor velen voorbij leek, doordat de markt helemaal was ingestort. De totale omvang van de markt voor cryptovaluta’s zakte van $3 triljoen naar onder de $1 triljoen en er kwam veel negativiteit naar boven. Dit werd veroorzaakt door een aantal van de grootste bedrijven in de sector die later frauduleus bleken.

Maar dit soort ‘pullbacks’ zijn in mijn optiek gezond voor een sector zoals die van cryptovaluta. Het is inmiddels de 3e ‘bearmarkt’ die ik meemaak, en er gebeurden weer dezelfde dingen als de vorige keer. Veel onzin-projecten (en bijbehorende crypto’s) zijn grotendeels uit de markt gefilterd, op de achtergrond wordt er hard gebouwd aan gave oplossingen, en alle mensen die de boventoon voerden en er duidelijk voor de kortetermijnwinst inzitten, zijn in geen velden of wegen meer te bekennen. Dat kan je ook mooi zien in de analyses van Glassnode. De eigenaren van cryptovaluta die er het langst in zitten (soms al meer dan 5 jaar) hebben hun crypto’s nog. De mensen die er het kortst in zaten hebben hun crypto’s inmiddels weer verkocht voor Euro’s.

All in all, it can be argued that extreme apathy and boredom best describe the prevailing sentiment. – Glassnode

De bearmarkt

We zitten in de langste ‘bearmarkt’ ooit. De ‘hopium in de berenkuil’ bleef tevergeefs, zoals ik al voorspelde. Al een jaar lang zie ik talloze modellen die analisten gebruiken om hun voorspelling te onderbouwen dat de markt weer sterk gaat aantrekken, maar deze bleken elke keer weer niet te kloppen. Een van de hoofdoorzaken is en blijft in mijn optiek de wereldeconomie die er niet te best voor staat. Investeringen in alle sectoren blijven dan uit. Vooral in ‘high risk assets’ zoals cryptovaluta.

De meeste eigenaren van cryptovaluta focussen zich enkel op de prijzen ervan. Niet de achterliggende blockchain-technologie. Op dat vlak gebeurde wel onwijs veel het afgelopen jaar. Zoals ik al voorspelde: we gingen hier echt van ‘magic digital money for nerds’ naar bewezen nut en noodzaak. Blockchain, niet Bitcoin, is hier steeds meer het adagium. Talloze bedrijven en overheden zijn succesvol gaan werken met de technologie. Er komen steeds meer opleidingen hierin bij de Nederlandse onderwijsinstellingen en tientallen Nederlandse startups bouwen aan allerlei nieuwe technologische oplossingen.

Van rockstar naar gevangenisklant

Aan alle actoren in het Nederlandse ecosysteem voor cryptovaluta, merk ik dat iedereen zich voorbereid op volgend jaar. Het jaar waarin de meeste mensen verwachten dat de ‘stier weer gaat rennen’, er weer een zogenaamde ‘bullrun’ komt waarin de prijzen voor cryptovaluta naar nieuwe recordhoogtes stijgen. Dat komt omdat er 3 waanzinnig belangrijke ontwikkelingen gaan plaatsvinden die dit kunnen katalyseren.

Een fijne ontwikkeling, want het afgelopen jaar stond vooral in het teken van veel zeer wat uit de sector moest worden gehaald. Hét kernwoord hierbij: FTX. Tot de zomer van 2022 was dit een van de grootste bedrijven in de wereldwijde cryptovaluta-industrie. De oprichter mocht aanschuiven bij staatshoofden, kreeg investeringen van de grootste investeerders wereldwijd en werd door de grootte van het bedrijf op een vermogen geschat van $26 miljard.

Totdat de beurs in twee dagen tijd helemaal in elkaar stortte en er ongekende misstanden kwamen bovendrijven. Het werd het grootste boekhoudschandaal in de Verenigde Staten ooit en de rechtszaken tegen de oprichter en naaste medewerkers zijn op het moment van schrijven bezig. De instorting zorgde voor een ernstige knauw in het vertrouwen van investeerders in cryptovaluta. Een wereldwijde oproep voor nóg meer en strengere regulatie en transparantie.

Er gloort hoop aan de horizon

Gelukkig is inmiddels bekend dat veel geld (we praten over miljarden) is teruggevonden door de curatoren en dat de meeste gebruikers van de beurs, waaronder heel wat Nederlanders, hun cryptovaluta dus gewoon terugkrijgen. Ook al heeft het veel ellende veroorzaakt, denk ik dat het stiekem ook goed was dat het is gebeurd. Het wordt steeds duidelijker dat alle ellende draait rondom een handvol hoofdpersonen, met oprichter Sam Bankman-Fried in het middelpunt.

Het feit dat zij jarenlang enerzijds op zo’n massale schaal frauduleus konden handelen en anderzijds op handen werden gedragen door grote journalisten en nieuwsoutlets, investeringen krijgen van de meest gerespecteerde fondsen en dat er ook geen alarmbellen afgingen bij toezichthouders is misschien nog wel het ergste.

De acties van een handvol personen zouden niet de barometer moeten zijn voor de volledige cryptovaluta-industrie. Er wordt door honderdduizenden professionals en enthousiastelingen elke dag weer gewerkt aan het groeien, ontwikkelen en professionaliseren van de industrie.

1. De brug naar de grote jongens

By far de belangrijkste ontwikkeling komend jaar? De eventuele goedkeuring van een zogenaamde ‘Exchange Traded Fund’ (ETF). Daarmee wordt het voor grote investeerders ineens heel makkelijk om te investeren cryptovaluta zoals Bitcoin. Die hoeven dan niet zelf meer de crypto’s te kopen en bewaren, maar kunnen makkelijk via een derde partij in grote hoeveelheden hierin investeren. Sterker nog, voor de meeste grote investeerders is een ETF de énige mogelijkheid om te investeren in cryptovaluta.

Niet zomaar een partij, maar de grootste ‘asset manager’ van de wereld, Blackrock, met $3 triljoen aan beheerd vermogen, deed in juni het afgelopen jaar een aanvraag om zo’n ETF te mogen uitgeven. Er waren al tientallen andere partijen die aanvragen hebben ingediend in de afgelopen jaren, maar die zijn steeds afgewezen. Bij de 1400 eerdere aanvragen van Blackrock voor andere ETF’s (op bijvoorbeeld goud), werd 99.8% toegewezen. Daarnaast werd de Amerikaanse SEC, die hierop toeziet, recent teruggefloten door de rechter bij zo’n afkeuring. Het zorgt ervoor dat de opties die ze hebben om een dergelijke aanvraag alsnog af te keuren, snel afnemen.

Flight to quality

De CEO van Blackrock (Larry Fink) heeft cryptovaluta omschreven als een ‘flight to quality’ onder de huidige macro-economische omstandigheden. Iets wat gehoord wordt door grote investeerders, die al breeduit in de media hebben laten dat ze staan te trappelen om gebruik te gaan maken van deze ETF om zichzelf ook ‘bloot te stellen’ aan cryptovaluta als Bitcoin.

Een goedkeuring (ik verwacht in januari al) zorgt er voor dat Blackrock de Bitcoins ook daadwerkelijk moet kopen, waarvoor het zegt te investeren tegen haar grote klanten. Dat betekent, gecombineerd met het feit dat er maar een gelimiteerd aantal Bitcoins zijn, voor een ongekende prijsstijging. Het katalyserende effect van de marktpsychologie wat ik al leerde op de universiteit tijdens mijn studie finance, zorgt voor nog meer gekte. De prijzen gaan omhoog, wat nog meer (retail-)investeerders aantrekt, wat de prijs nog verder omhoog drijft. Het zou zomaar voor een recordprijs kunnen zorgen van cryptovaluta als Bitcoin, na de piek van $69000 twee jaar geleden.

Maar misschien nog wel het belangrijkste: het feit dat dit soort megagrote, zeer gerespecteerde partijen zich zo actief mengen in de industrie van cryptovaluta, brengt een ongekend niveau van legitimiteit en vertrouwen met zich mee.

2. Halve beloningen zorgen voor nóg meer enthousiasme

Normaal worden de meeste mensen niet blij als een beloning voor iets wordt gehalveerd. Binnen de wereld van cryptovaluta wordt de ‘halving’ van Bitcoin echter gezien als een van de belangrijkste momenten in de doorontwikkeling van de munt. Dit is een gebeurtenis die eens in de vier jaar plaats vindt en waarbij de beloning voor de zogenaamde ‘miners’ (de partijen die het netwerk van bijvoorbeeld Bitcoins in stand houden), wordt gehalveerd.

Zij ontvangen dus voor hun werk vanaf dat moment nog maar de helft van het aantal Bitcoins. Nu is dat bijvoorbeeld 6.25 Bitcoin, de vier jaar er voor 12.5 en vanaf de volgende halving nog slechts 3.125.

Historisch gezien, zie je bij elke halving hetzelfde patroon in de prijs. De halving komt na een periode van sterke daling en een ‘bearmarkt’, gevolgd door een rustigere periode van consolidatie en accumulatie. Een jaar na de halving zien we altijd een nieuwe ‘All Time High’ (ATH, recordprijs). De halving wordt nu eind maart 2024 verwacht en onderzoekers van Delphi Digital verwachten dat eind 2024 deze ATH kan worden bereikt.

Uiteraard is ook dit nooit zeker. Als we uitgaan van de ‘efficiënte markt theorie’ (je kan geen geld verdienen met informatie die publiek bekend is), zou dit allemaal al ingeprijst moeten zijn en zou de halving dus geen significant effect gaan hebben op het koersverloop van Bitcoin.

3. Cowboys gaan richting de uitgang

Er is in de crypto-industrie een gezegde, dat zegt dat er ‘twee wolven’ zijn binnen de industrie. Een geldwolf en een technologiewolf. Mensen die groot fan zijn van regulatie en mensen die het juist zo maximaal mogelijk proberen te ontwijken. Die laatste groep krijgt het steeds moeilijker, vooral met dank aan de Europese Unie.

Want na jarenlang hard werken door tientallen thought leaders in de Europese Unie, wordt de Europabrede wetgeving voor cryptovaluta, de MiCA, van kracht. Het heeft een ongekend effect op de meeste spelers in de industrie, van beurzen tot professionele adviseurs. Ook al zijn er veel critici die zeggen dat het innovatie hindert, zijn de meeste professionals in de industrie waar ik mee werk (including mijzelf) er ontzettend blij mee.

Het geeft alle spelers namelijk veel meer duidelijkheid van wat wel mag en wat niet. Niet alleen startups die bouwen, maar ook bedrijven die ermee willen werken en investeerders die er geld in willen investeren. De afgelopen jaren mocht ik werken voor zowel vier ‘family funds’ (beheermaatschappijen voor zeer rijke families) en grote institutionele partijen (zoals een pensioenfonds) en die gaven allemaal aan dat zij echt wachten met investeren in de industrie, totdat de MiCA van kracht is. Inmiddels hoor ik vanuit verschillende grote partijen terug dat zij inmiddels de voorbereidingen treffen om serieus actief te worden in de industrie.

Het zorgt namelijk niet alleen voor veel meer duidelijkheid, maar het filtert ook veel cowboys die het niet zo nauw nemen met regels, uit de industrie. De MiCA heeft bijvoorbeeld ‘transparantie’ als een van de hoofdpunten. Iets wat veel grote problemen in de afgelopen jaren, zoals bij FTX, had kunnen voorkomen. Zo zag ik de afgelopen tijd al heel wat discutabele bedrijven vertrekken naar tropische eilanden, waar het toezicht nihil is.

4. Steeds meer nut en vooral: noodzaak

Leuk, al die prijzen die misschien door het dak gaan, maar wat voor mij écht telt is en blijft de adoptie van de technologie. Je ziet echt een split in de crypto-industrie tussen de rijke, welvarende landen en ontwikkelingslanden. In de rijke, welvarende landen worden crypto’s voornamelijk als investering gebruikt, omdat we ze eigenlijk verder niet nodig hebben. De financiële systemen, waarmee we in een fractie van een seconde en vrijwel gratis een betaling kunnen doen, zijn gewoon top. Waarom zouden we nu iDEAL en Tikkie moeten inruilen voor Bitcoin?

Maar zoals ik wel vaker hier schrijf op Frankwatching: cryptovaluta maakt de grootste impact in ontwikkelingslanden. Daar gebruiken mensen crypto’s in hun dagelijkse leven, omdat hun eigen financiële systeem in elkaar is gestort, of omdat ze er simpelweg geen toegang toe hebben. Of omdat de overheid jouw bankrekening ineens blokkeert. Dat laatste gebeurde bijvoorbeeld in Nigeria, toen de overheid van dat land de bankrekeningen blokkeerde van de demonstranten. Maar niemand kan Bitcoin blokkeren, dus ontvangen de demonstranten donaties in Bitcoin, waardoor ze weer in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Iets wat de overheid van Nigeria in flinke paniek heeft gebracht.

Wereldwijde adoptie van cryptovaluta

Je ziet dit ook mooi terug in de ‘adoption index’ van het gezaghebbende bedrijf Chainslysis, wat vanwege al haar analyse-platformen een heel goed beeld kan geven over de wereldwijde adoptie van cryptovaluta. Welke landen zien we bovenaan? India, Vietnam en Nigeria. Ook in de top 5 staat Oekraïne, een ander mooi voorbeeld van waar crypto echt impact kan hebben. Er werd al voor honderden miljoenen Euro’s aan cryptovaluta gedoneerd aan de Oekraïense overheid, die het adres van haar crypto-portemonnee bekendmaakte. Doordat cryptobetalingen veel transparantie bieden, konden overheidsdiensten de crypto-portemonnee’s van de terroristische organisatie Hamas juist weer blokkeren.

Veel inwoners in ontwikkelingslanden gebruiken crypto niet als investering, die flink kan fluctueren, maar als stabiele manier van betalen. Iets wat je ook terugziet in de wereldwijde transacties. Meer dan 70% van alle transacties gebeurt namelijk inmiddels niet in de munten (zoals Bitcoin en Ripple) die flink in waarde kunnen fluctueren, maar zogenaamte ‘stablecoins’. Die behouden altijd dezelfde waarde (1 Tether is bijvoorbeeld altijd 1 Dollar waard), maar hebben wel de voordelen van crypto’s. De omvang van stablecoins is inmiddels groter dan Paypal en creditcard Visa.

5. Maar moeten we blij zijn met de grote jongens?

Grote jongens met veel geld die prijzen laten stijgen. Ik zie in talloze Telegram-groepen de cryptofanaten met Dollartekens in de ogen reikhalzend uitkijken naar dit moment. Er zijn ook grote bestaande bedrijven die bezig zijn met cryptovaluta. Een van de grootste banken wereldwijd, JP Morgan, verwerkt bijvoorbeeld $1 miljard dollar per dag met haar eigen JPM Coin. Omdat dit werkt via een eigen blockchain en ook niet vrij verhandelbaar is, heeft dit geen effect op de prijzen van cryptovaluta die wij kennen.

Ook X, het oude Twitter, zou grote plannen hebben met de integratie van betalingen met cryptovaluta binnen haar ‘super app’. Naast het versturen van Tweets, kan je dan ook makkelijk eten of een taxi bestellen en afrekenen met cryptovaluta. Het bedrijf gaat het al mogelijk maken om heel makkelijk aandelen en crypto’s te verhandelen. De grote voorliefde voor cryptovaluta van eigenaar Elon Musk zou volgens Forbes hiermee de app in een ‘geüpdate versie van Paypal’ kunnen omvormen. Musk heeft hier als mede-oprichter van Paypal uiteraard alle ervaring mee.

Maar ik heb ook wel zorgen over de plannen van de grote jongens. Paypal biedt bijvoorbeeld al de mogelijkheid om crypto’s te (ver-)kopen en wil nu ook een eigen ‘stablecoin’ introduceren. Maar een scherpe developer zag in de code dat Paypal makkelijk zaken kan wissen en blokkeren. Paypal krijgt hiermee de mogelijkheid om transacties te blokkeren en zelfs crypto’s uit wallets te halen.

Op naar een zonnig strand

We gaan echt een mega interessant jaar te tegemoet. Ik ben heel erg benieuwd of de drie grote ontwikkelingen die ik eerder heb voorspeld, ook echt het voorspelde effect gaan hebben. We moeten uiteraard niet de maco-economische ontwikkelingen meemaken. Cryptovaluta hebben bijvoorbeeld nog nooit een recessie meegemaakt. Dus wat voor impact gaat dat hebben op de markt?

Al zijn er ook genoeg experts die dit juist als positief zien. Veel cryptofanaten zien dat het huidige financiële systeem met zeer hoge schulden onder alle deelnemers (bedrijven, overheden, consumenten) simpelweg niet houdbaar is. Iets wat niet alleen consumenten en bedrijven, maar zelfs overheden in een faillissement kan schoppen. Bitcoin wordt vaak gezien als een ‘hedge’ tegen dit systeem en de afgelopen tijd zagen we ook al duidelijk dat er geen verband meer is tussen de prijsontwikkeling van traditionele aandelen en obligaties, en cryptovaluta.

Laten we hopen dat ik het volgende trendartikel kan insturen vanaf een tropisch strand! Ik houd de ontwikkeling ook het komende jaar vol plezier voor Frankwatching in de gaten.

Disclaimer: zoals altijd zijn dit mijn persoonlijke meningen en hebben deze op geen enkele manier betrekking op de bedrijven waarbij ik betrokken ben. Het is ook geen beleggingsadvies, maar puur informatieve informatie.

Deze maand viert McDonald’s het 40-jarige jubileum van de McNugget, door in de metaverse McNuggets Land te openen. Inclusief nugget-games en coupons voor gratis nuggets. De grootst mogelijke onzin, of geweldige marketing? De meeste organisaties die momenteel experimenteren of al actief zijn in de metaverse en zich richten op consumenten, doen dit voornamelijk voor marketingdoeleinden. De afgelopen tijd mocht ik aan verschillende projecten werken op dit gebied en deel in dit artikel 3 manieren om zelf marketing op te zetten in de metaverse.

Meta wist het al een aantal keren te doen, een ‘innovation trigger’ veroorzaken. Volgens de Gartner Hypecycle is dit:

Een mogelijke technologische doorbraak die de boel op gang brengt. Een vroeg proof-of-concept-verhaal, wat voor veel media-aandacht zorgt. Vaak bestaan er geen bruikbare producten en is de commerciële levensvatbaarheid onbewezen.

We zagen na de naamsverandering van het oude Facebook, dat ineens de wereld kennismaakte met het concept van auteur Neal Stephenson: ‘metaverse’. Elke professional die je vraagt, heeft een andere definitie van de metaverse. Voor mij is het een collectieve virtuele 3D-ruimte, waar de fysieke en digitale realiteit samenkomen. Waar een virtuele economie ontstaat en wat niet meer gedomineerd wordt door een handvol technologiebedrijven, maar het collectief.

Ook al wordt de metaverse soms nog wel eens doodverklaard, hetzelfde gebeurde met allerlei andere technologieën. Zoals elektriciteit, mobiele telefoon, computer, internet en Bitcoin. Het zal echter zeker nog 10 jaar duren voordat een dergelijke wereld ontstaat in mij optiek.

Toch zijn er volop organisaties bezig om een plekje te verwerven. Er zijn inmiddels 148 virtuele werelden actief en het aantal verkochte VR-brillen is verzestienvoudigd in de afgelopen jaren. Volgens McKinsey gelooft een kwart van de executives dat meer dan 15% van de omzet van hun bedrijven uit activiteiten in de metaverse zal komen.

Virtueel al volledig vaardig

Even afgezien van de triljoenen euro’s die Amerikaanse zakenbanken verwachten die er straks omgaan in de virtueel economieën als de metaverse volledig operationeel is, zijn er stiekem al heel wat consumenten die erin rondlopen. Op maandbasis gemiddeld al 400 miljoen, waarvan meer dan de helft onder 13 jaar en 84% onder de 18 jaar is.

Je ziet dit ook in de benadering van veel organisaties in de metaverse. Focus op Generatie Z. Deze jongeren, waarvan de oudsten inmiddels al 20 jaar zijn, zijn by far het meest op de hoogte van virtueel werelden, transacties en bezittingen hierbinnen. Vaak kunnen ze hier al vloeiend en vlekkenloos mee omgaan. Dat komt grotendeels door de gaming-sector. Hier zie je bijvoorbeeld bij het grootste gameplatform Roblox, dat twee derde van de 50 miljoen dagelijkse gebruikers, jonger is dan 16 jaar.

This too will pass. Or not?

Vind ik het gek dat veel organisaties nog niks binnen de metaverse doen? Zeker niet! Maar ik ga er wel vanuit dat de onderzoeken van partijen als Gartner kloppen. Binnen 10 jaar gaat het impact hebben op 95% van de organisaties. Metaverse is naar mijn mening een van de prominentste voorbeelden van de impact van digitale transformatie.

We zagen met web1.0 dat online marketing vooral gefocust was op het tonen van contactinformatie van een bedrijf. Bij het huidige web2.0 kwamen er ineens talloze nieuwe mogelijkheden bij, zoals de interactie opzoeken met (mogelijke) klanten en het gebruiken van persoonlijke data voor gerichte marketing.

Binnen web3.0 (waar ik hier eerder over schreef) gaan we nog een paar stappen verder. Als gebruiker kun je je echt helemaal onderdompelen in de virtuele wereld. Volledig onderdompelen, of een mooie mix maken tussen ons bestaan in de echte wereld en de virtuele.

Van nuggets tot Nike

Hetgeen dat altijd de meeste weerstand oproept, als ik over de metaverse spreek, zijn virtuele eigendommen. Binnen de gaming-wereld is dit al jaren de normaalste zaak van de wereld. Virtuele zwaardjes en schilden wisselen soms voor voor duizenden euros’ van eigenaar. Door de NFT-hype zijn ook veel niet-gamers hiermee in aanraking gekomen. Van virtuele kunstwerken tot concertkaartjes, uiteenlopende assets werden en worden ‘getokaniseerd’ (het eigendomsbewijs wordt op de blockchain-technologie gezet).

De makkelijkste manier om aan de slag te gaan met de metaverse, is met het maken van eigen virtuele items. Deze kan je dan weggeven of verkopen aan geïnteresseerden. Je ziet allerlei merken dit al doen, Heineken geeft een virtueel blikje Silver-bier weg, McDonald’s een virtuele burger, Coca Cola bijzondere virtuele goodies.

Het zijn zaken die voor generaties geboren voor ‘Z’ vaak nog niet te begrijpen zijn, maar bij de ‘Z-jeugd’ gretig aftrek vinden. Met het DressX-platform kan je dit soort giveaways volledig opzetten en distribueren.

Nieuwe businessmodellen

Moet je alles dan gratis weggeven? Zeker niet! Er zijn al heel wat bedrijven die hele nieuwe businessmodellen hebben ontwikkeld rondom de metaverse, geïnspireerd door de gaming-industrie. Daar gaat inmiddels al 75 miljard per jaar om in virtuele eigendommen. In het begin werden vooral unieke items verkocht (waar er maar één werd aangeboden), zoals een virtuele Gucci tas of chipsjas, tegenwoordig worden hele virtuele kledingcollecties vermarkt. Tommy Hilfiger lanceerde bijvoorbeeld de Tommy Parallel jeans-collectie.

Om deze verkoop makkelijker te maken, openden winkelketens als Bloomingdale’s en Wallmart al virtuele winkels. Niet alleen als marketingactie, maar ook heel praktisch om alvast een volgende stap te zetten in e-commerce. Hier zie ik ook echt hele gave mogelijkheden, net zoals Google dat momenteel doet binnen bijvoorbeeld zoeken.

Virtuele winkels kunnen straks in een split second de selectie van producten, de aanbiedingen en het design van de winkel automatisch laten aanpassen aan bijvoorbeeld de leeftijd en het koopgedrag van de bezoekende virtuele klant. Personalisatie ten top.

https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=8011245075477502953

Belevenissen boven bezittingen

Verzamel belevenissen in plaats van bezittingen, dit leerde ik van mijn ouders en zie ik ook mooi terugkomen in de metaverse. Virtuele items zijn al heel goed om weg te geven, maar een echte virtuele experience aanbieden heeft nog veel positievere effecten. Onderzoeken laten het volgende zien:

Brand experiences have very positive effects on brand satisfaction, trust and loyalty. Subjective consumer responses that are evoked by specific brand-related experiential attributes in such settings. These subjective experiences are connections, experiences, memories and all the things that consumers feel about their products.

Eerder schreef ik al over de vele toeristische bestemmingen wereldwijd die er voor zorgen dat je een vakantie kan beleven vanaf de bank thuis. Ik zie de meeste organisaties vooral inzetten op een spelelement. Kleine spelletjes, waar je een virtuele goody kan winnen of bijvoorbeeld een coupon krijgt om in de fysieke wereld een prijs op te halen.

Brouwerij InBev sponsorde bijvoorbeeld een virtuele manege, waar je virtuele paarden kan fokken, opvoeden en verkopen. Sommige paarden gaan nu al voor $165.000 weg. Kledingmerk Vans heeft een virtueel skatepark ‘Vans World’ opgezet, waar bezoekers virtueel met elkaar kunnen skaten en met behaalde punten virtuele sneakers kunnen kopen. Daarnaast kan je jouw eigen virtuele skateboard helemaal customizen. De virtueel wereld trok al 100 miljoen bezoekers op het moment van schrijven.

Ook autobouwers openen de een na de andere virtuele experience. Eerder schreef ik al over Ford, wat niet alleen een virtuele garage opende, maar zelfs al patenten op virtuele auto’s aanvroeg. Skoda ging recent een stap verder, door in haar Skodaverse een waar virtueel fietsparadijs te ontwikkelen rondom de Tour de France.

https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=8045787052805019249

Volgens de onderzoeken zien consumenten zich vooral actief binnen de metaverse, voor entertainment. Dat zien we ook terug in veel metaverse-ontwikkelingen momenteel. Disney heeft al patenten toegewezen gekregen om virtuele pretparken op te zetten. Warner Bros biedt met een van haar nieuwste films ‘The Flash’ een filmbeleving, gebaseerd op NFTs en AR.

https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=7443604673317920720

Het zijn niet alleen volledig eigen werelden of volledig virtuele ervaringen, maar ook steeds meer innovatieve combinaties. Deliveroo heeft bijvoorbeeld in de populaire Nintendo-game ‘Animal Crossing’ een eigen game ontwikkeld, waarmee je als virtuele bezorger virtuele maaltijden kan bezorgen. Binnen de eerste uren na lancering, waren er al meer dan drie miljoen interacties met spelers.

Nike biedt de kopers van haar HO20 collectie een AR-beleving, waarmee je in een interactieve omgeving terecht kan komen met allerlei wilde beesten. Daarnaast verkocht het merk laatst virtuele schoenen binnen een van de grootste games van de wereld; Fortnite. En dit voordat de fysieke varianten überhaupt in de winkel lagen.

Unilever is ook al op allerlei manieren in de metaverse bezig met haar merken. Van de eerste metaverse-maraton, gesponsord door Rexona-deodorant, tot het Magnum metaversemuseum.

https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=8218579537592573866

De billboards blijven

Advertenties blijven een belangrijk marketinginstrument. We zijn inmiddels gewend aan gerichte advertenties als onderdeel van social media. Dit zal zich binnen de metaverse nog verder ontwikkelen.

Je ziet al de snel toenemende omvang binnen games. Als je bijvoorbeeld door GTA loopt, wordt je overal verwelkomt met advertenties van McDonald’s en Pepsi. Inmiddels gaat er in-game adverteren al $32 miljard om op jaarbasis. In-game advertenties zijn echter vaak nog niet gericht, zoals op social media. Net als bij de eerste metaverse-advertenties zie je vooral nog platte virtuele billboards verschijnen.

Je kan hier zelf mee aan de slag door bijvoorbeeld gebruik te maken van NFT Plazas. Dit is een automatisch billboard ads-boekingsysteem, voor in een van de meest gebruikte metaversen: Decentraland. Je kan hier heel makkelijk zelf een billboard-advertentie inboeken, op basis van het aantal views. Een stap verder gaat interactief adverteren. Advertenties die reageren door zichzelf aan te passen aan bijvoorbeeld het gedrag van de consument. Hyperad is een platform waar je dit mee kan opzetten.

Ga er subtiel mee om

Onderzoekennaar in-game adverteren, laten zien dat agressief advertenties op de neus drukken echter een negatief effect kan hebben. Juist het subtiel verwerken van jouw merk in bijvoorbeeld een virtuele omgeving zorgt volgens onderzoek ervoor dat de koopintenties sterk stijgen.

Zijn het alleen platte advertenties? Nee. Steeds meer bedrijven maken gebruik van virtuele influencers. Inderdaad, de virtuele Enzo Knols. Die hebben soms ook al miljoenen volgers en een nog heel veel groter bereik. In de Verenigde Staten volgt meer dan 50% van de consumenten al tenminste 1 virtuele influencer.

Samsung maakte zo bijvoorbeeld gebruik van virtuele influencers Shudu en Miquele, om hun nieuwe Samsung Galaxy Z te promoten.

Maar marketing is meer dan alleen advertenties. Met gesponsorde content of zelfs hele virtuele omgevingen adopteren, kun je ook mooie resultaten boeken rondom merkbeleving. Het voorbeeld blijft Nike’s Nikeland, waar je onder andere 11 sporten kan beoefenen en producten kan bekijken. Maar ook mayonaisemerk Hellmann, dat een virtuele game heeft gesponsord rondom voedselverspilling. Spelers konden hun virtuele voedselafval  doneren, wat resulteerde in de donatie van 50.000 maaltijden aan de fysieke voedselbank.

Dit is nog maar het begin. Ik verwacht met de snel ontwikkelende technologie dat je binnenkort gericht kan gaan adverteren op bijvoorbeeld demografische kenmerken. Misschien nog wel meer; op emotie. Iets wat VR-brillen al kunnen aflezen en waar je dus nóg gerichtere marketing mee kan voeren volgens onderzoeken. De nieuwste VR-brillen houden hiervoor de pupilgrootte, hartslag en spierbewegingen bij.

Praten mag ook!

Bedien je met jouw organisatie een bijzondere community, die je zeker virtueel samen kan laten komen? Je kan naast spelletjes en een virtuele toonbank ook een virtuele ontmoetingsplek creëren waar jouw (mogelijke) klanten samen kunnen komen. Iets waar allerlei grote voetbalclubs zoals FC Barcelona en Manchester en clubs als Amnesia Ibiza al mee bezig zijn, maar ook steeds meer bedrijven.

Veilinghuis Sotheby’s lanceerde bijvoorbeeld het ‘Voltaire Art District’. Dit is een replica van het fysieke veilinghuis in Londen. In deze virtuele veilingplek word je welkom geheten door een virtuele veilingmeester en kan je in gesprek raken met alle andere virtuele bezoekers. De eerste resultaten zijn boven verwachting. Reden is dat het veilinghuis veel nieuwe doelgroepen mocht verwelkomen, die het normaal nooit in haar fysieke gebouwen ontvangt.

Spotify heeft een dergelijke virtuele wereld opgezet om muzikanten en hun fans samen te brengen.

https://www.linkedin.com/embeds/publishingEmbed.html?articleId=7878020023476939337

Hoe te starten met de metaverse

Voordat je zelf virtuele nuggets gaat weggeven of een virtueel kampvuur gaat aansteken, is het belangrijk eerst uitgebreid voorwerk te doen.

• Analyseer wat vergelijkbare organisaties momenteel doen aan marketing in de metaverse en wat hier nog niet goed gaat. Er zijn in vrijwel elke industrie al goede usecases beschikbaar. Vaak bloggen bedrijven over hun ervaringen op de eigen website.
• Analyseer de doelgroep(en) die je wil aanspreken in de metaverse. Hoe ver zijn zij al op hun eigen ‘metaverse-reis’? Zijn ze al metaverse-native, of kunnen ze net een VR-bril opzetten? Of nog helemaal niet? Wat voor interesse hebben zij in virtuele activiteiten? Waarom zouden ze überhaupt komen?
• Moet er eventueel een link worden gelegd met iets in de fysieke wereld? Wat voor mogelijke impact heeft de virtuele marketing op fysieke acties, producten en diensten?
• Om niet gelijk helemaal ‘from scratch’ te beginnen… Kijk of je een metaversemarketingactie kan embedden in een bestaande, fysieke marketingactie. Als je bijvoorbeeld kleding verkoopt, maak dan virtuele varianten die je kan weggeven of verkopen. Organiseer je een lanceer-event? Probeer dan ook een virtuele variant (en dan bedoel ik echt 3D, geen Zoom / Teams!) aan te bieden, met additionele mogelijkheden.
• Neem de bestaande marketing-KPI’s echter niet 1op 1 over vanuit de bestaande, fysieke acties. Je begeeft je echt binnen een heel ander speelveld, met andere kanalen, verwachtingen en mogelijkheden.
• Neem het verhaal wat je wil vertellen onder de loep. Dat wat werkt op video en in een podcast, moet in de metaverse in drie dimensies worden verteld. Kan dat?
• Het is en blijft voor de meeste organisaties totaal onontgonnen terrein, dus zorg in het begin voor een snelle, doorlopende test- & leeraanpak. Leer elke week bij het experimenteren van de cijfers en reacties, om direct de mogelijke acties bij te sturen. De technologie verandert razendsnel, dus je metaversemarketingplan zou ook echt een ‘rolling strategy’ moeten zijn.
• Crowdsource ideeën! Ga niet alleen uit van die brainfarts waar je zelf of een consultant mee komt, maar gooi de vraag ook open binnen de hele interne organisatie of zelfs je community. Autofabrikant BMW doet dit bijvoorbeeld met haar Metaverse Supplierton.

Helaas ook metaverse-misbruik

De metaverse biedt ongekende mogelijkheden voor marketeers om hun doelgroepen op totaal andere manieren nog beter te bereiken. Helaas, er zijn ook nog genoeg uitdagingen. Er zijn niet alleen nog heel wat hindernissen te overwinnen op het pad naar massa-adoptie, criminelen zijn altijd super innovatief (en vaak de eerste gebruikers van nieuwe technologieën, zoals e-mail en Bitcoin) en voeren inmiddels ook allerlei misdaden uit in de metaverse.

Ook het misbruiken van de gebruikersdata, is voor de meeste gebruikers een grote zorg. Helaas is slechts nog maar 1.3% van de metaversen ook écht web3.0, de rest nog maar web2.0 based.

Maar net als dat de eerste dagen van social media ook niet perfect waren, zo kan je ook niet van de metaverse verwachten dat het gelijk vanaf het begin perfect is. We weten niet hoe de metaverse er precies uit zal zien, maar ik ben ervan overtuigd dat het de manier waarop bedrijven omgaan met hun klanten drastisch zal veranderen. Daarover nadenken kun je beter vandaag dan morgen gaan doen.

Na de Tweede Wereldoorlog werd in het Amerikaanse Bretton Woods een financieel-economisch akkoord gesloten tussen de economische grootheden. Het Amerikaanse plan won (koppeling van de Dollar aan goud) van het plan van een van de meest invloedrijke economen die we ooit gekend hebben, Keynes. Keynes wilde een wereldwijde bank met een wereldwijde munt, de Bancor. Dit systeem zou worden gebruikt voor de afwikkeling van internationale betalingen en om handelsoverschotten in toom te houden. Meer dan 75 jaar later lijkt het idee van Keynes weer op te bloeien met de lancering van de Worldcoin. In dit artikel alles over deze nieuwe munt.

Er zijn momenteel 180 erkende munteenheden in de wereld en vele duizenden andere geldsystemen. Van flessendoppen in Cameroon en ruimtevaartmunten bij de NASA, tot veel lokale initiatieven zoals Berkshares in de Verenigde Staten, Fureai kippu in Japan, Bus Tokens in Brazilie en de BijlmerEuro in Nederland.

Iedere ontwerper van een systeem zal zeggen dat zijn systeem het beste werkt, maar welk systeem is dat ook echt? Een onderzoek (pdf) onder 599 verschillende soorten van ‘gefaalde’ geldsystemen, toonde aan dat een derde is gefaald door het opheffen van de monetaire unie waarin het systeem werd gebruikt en een derde door oorlogen. Alleen al door de Tweede Wereldoorlog verdwenen 95 geldsystemen. De gemiddelde leeftijd van een geldsysteem is volgens het onderzoek 39 jaar, bijna precies de leeftijd van de hedendaagse Dollar, na het beëindigen van Bretton Woods in 1971.

One coin to rule them all

Sinds dat ik in 2015 actief ben in het web3-ecosysteem (alles rondom blockchain, crypto, DAO’s etc.), zie ik doorlopend scepticisme vanuit media. Maar dat is er altijd geweest bij nieuwe technologieën. Elke nieuwe technologie wordt gebruikt door criminelen, elke nieuwe technologie maakt in beginsel fouten en zorgt, naast een positieve, ook voor negatieve impact op onze maatschappij.

Zo kijk ik ook naar de Worldcoin, met een nuchtere blik wat voor positieve en negatieve kanten er aan zitten. Kijken we naar de twee belangrijkste oplossingen – een wereldmunt en een wereldidentiteit – dan zie ik voordelen die we als Westerlingen niet snel inzien, omdat we het simpelweg te goed hebben. Een vrijwel gratis betaalsysteem met Tikkie en iDeal heeft vrijwel elke Nederlander, net als een identiteitsnummer en bijbehorende ID-kaart.

Maar wereldwijd zijn er volgens de Wereldbank nog steeds 1,5 miljard mensen die geen toegang hebben tot het financiële systeem. Dit zijn vaak mensen die voor geld dat ze bijvoorbeeld naar hun familie in het thuisland willen sturen, makkelijk 20% transactiekosten betalen. Het kost inderdaad veel geld om arm te zijn. Daarnaast is juist toegang tot het financiële systeem de meest belangrijke factor om een land te ontwikkelen. Een onderwerp waar koningin Maxima zich druk mee bezighoudt.

Daarnaast zijn er volgens diezelfde Wereldbank ook nog steeds meer dan een miljard mensen die geen formele identiteit hebben. Geen identificatienummer, geen papier of bewijs dat je de persoon bent die je zegt te zijn. Nu zou je zeggen, als je niet wild gaat plassen of toch nooit buiten Europa vliegt, dan hoef je jouw identiteit niet te laten zien. Maar stiekem zijn er heel wat zaken waar je een identiteit voor moet kunnen overleggen. Stemmen, het openen van een bankrekening, in de zorg en talloze andere elementaire processen in onze maatschappij.

Proof of human

Ik vind het ook een interessant idee om te bewijzen dat je geen door AI-gegenereerde neppersoon bent. Een recent onderzoek van het Delftse DuckDuckGoose liet zien dat bij het aanvragen van een bankrekening bij de Rabobank, bij 80% van de aanvragen deepfakes door de gezichtscontrole heen kwamen.

Dat juist de persoon die de ‘killer app’ van AI (ChatGPT) bij het wereldwijde publiek introduceerde, nu met een nieuwe oplossing komt om een onderscheid te maken tussen mensen en machines, omdat hij van mening is dat AI vroeg of laat een groot gevaar gaat vormen voor de samenleving, is natuurlijk bijzonder.

Free money for everyone

Een van de hogere doelen van de Worldcoin is het opzetten van een wereldwijd systeem voor de uitgifte van een Universal Basic Income, een basisinkomen. We zagen een soort daarvan al tijdens corona, toen in Amerika nog papieren cheques werden verzonden en in Nederland we allerlei verschillende toeslagen konden aanvragen.

It’s an idea that appeals to a lot of people. If we have a society rich enough to end poverty, then we have a moral obligation to find out how to do that. – Sam Altman, oprichter Worldcoin

Rutger Bregman sprak op TEDxMaastricht al jaren geleden hierover. Hij gaf in zijn TED talk veel interessante onderzoeken en ideeën waarom zo’n UBI een heel goed idee zou zijn:

Irisscan

Om jezelf te verifiëren als echte mens, moet je jouw iris laten scannen door een zogenaamde orb. Een chromen bowlingbal, die met allerlei infrarood camera’s, sensoren en door AI aangestuurde neurale netwerken die dit binnen 2-3 seconden regelt. De bal werd ontworpen door de eerste designer die bij Apple werd aangenomen door hoofddesigner Jony Ive, Thomas Meyerhoffer.

Zelf maak ik vaak gebruik van Privium op Schiphol. Met een oogscan kom ik binnen een halve minuut door de douane heen. Daar zie ik de voordelen van het gebruik van biometrische gegevens. Toch zijn er veel kritische geluiden van experts, vooral over het feit dat al deze gegevens centraal worden opgeslagen. Een ‘honey pot’ voor hackers.

Don’t catalogue eyeballs. Don’t use biometrics for anti-fraud. In fact, don’t use biometrics for anything. – Edward Snowden

Aan de andere kant, er bestaat al zo’n systeem binnen het land met de meeste inwoners ter wereld: India. Hier hebben 99.9% van de volwassenen hun biometrische gegevens opgeslagen, voor het ID-systeem Adhaar. In het privacy statement van Worldcoin zie je ook terug dat de standaardinstelling voor gebruikers is dat er geen data worden opgeslagen.

De marketingactie die geactiveerde gebruikers gelijk beloont met een aantal Worldcoins, vind ik zelf briljant. Paypal heeft dit in het begin ook gedaan en volgens de oprichters was dit dé doorbraak voor massale adoptie. De naam voor het scanapparaat blijf ik wel bijzonder vinden: orb is een supercrimineel uit de Marvel-stripboeken. Maar misschien is dit wel een knipoog naar het traditionele financiële instituten en overheden, vanwege het disruptieve karakter van het project.

Het systeem zelf werd door een van de allerbelangrijkste mensen binnen de blockchaintechnologie, Ethereum-oprichter Vitalik Butherin, geroemd om de vele cryptografische elementen die het bevat om de veiligheid te waarborgen, zoals ‘Zero Knowldege Proofs’, waar ik hier eerder over schreef. Daarnaast ook de cyberpunk-elementen, zoals het wegsnijden van traditionele financiële instellingen uit het geheel en ook overheden vrijwel overbodig te maken.

Big tech breidt uit

Al die veiligheidsmaatregelen zorgen er wel voor dat de gegevens centraal moeten worden opgeslagen. Niet, zoals het altijd bij blockchaintechnologie bedoeld is, decentraal. Critici uitten dan ook hun zorgen over weer een Sillicon Valley-bedrijf, wat wereldwijd macht gaat hebben, onder een zogenoemde inclusieve vlag. De producten van Meta zijn bijvoorbeeld ‘gebouwd om mensen beter bij elkaar te brengen en sterkere relaties te vormen’, iets wat we met alle ervaringen in de afgelopen jaren uiteraard soms in twijfel kunnen trekken.

We zien meer van dit soort grote verschuivingen van taken die je normaliter bij een overheid verwacht naar ‘big tech’. Partijen als Amazon, Apple en Google storten zich massaal op de zorg en het onderwijs. Dit kan je eng vinden, vanwege steeds groter wordende macht. Aan de andere kant kunnen juist deze partijen met hun data zeer doeltreffende oplossingen aanbieden.

De eerste integraties zijn inmiddels al gelanceerd. Je kan met jouw Worldcoin ID al bijvoorbeeld inloggen op Twitter en ChatGPT. Daarnaast heeft het een integratie aangekondigd met Okta, een van de grootste spelers wereldwijd op gebied van online identiteit. De eerste twee miljoen gebruikers zijn geonboard en met het aanbieden van de ‘orb’ in 35 steden in 20 landen, zal dit aantal de komende tijd wel eens flink door blijven stijgen.

Een nieuwe revolutie op gebied van wereldwijde financiële inclusiviteit of toch weer een leuk geprobeerde eendagsvlieg? We gaan het de komende tijd zien!